33, 45 & 78 RPM.

33, 45 & 78 RPM

WELKE SNELHEID HEEFT EEN PLAAT NODIG?

Je legt een plaat op de draaitafel, laat de naald zakken en hoort direct dat er iets niet klopt.

Een zware, trage stem? Dan draait de plaat waarschijnlijk te langzaam.

Klinkt alles juist gejaagd en onnatuurlijk hoog? Dan staat de snelheid waarschijnlijk te hoog.

De meeste platenspelers bieden 33 en 45 toeren per minuut. Sommige modellen kunnen ook 78 toeren afspelen. Maar de afmeting van een plaat vertelt niet altijd welke snelheid ze nodig heeft.

Een twaalfinchplaat draait meestal op 33⅓ RPM. Een zeveninchsingle vaak op 45 RPM. Toch bestaan er genoeg uitzonderingen om eerst te controleren en pas daarna de naald te laten zakken.

RPM EXPLAINED

RPM betekent revolutions per minute: het aantal volledige omwentelingen dat een plaat in één minuut maakt.

Bij 33⅓ RPM draait de plaat ongeveer 33⅓ keer per minuut.

Bij 45 RPM zijn dat 45 volledige omwentelingen.

Bij 78 RPM draait de plaat aanzienlijk sneller.

De snelheid bepaalt hoe snel de opgenomen informatie in de groef langs de stylus beweegt. Wanneer de gekozen snelheid niet overeenkomt met de opname, veranderen zowel het tempo als de toonhoogte.

De verkeerde snelheid beschadigt een normale vinylplaat meestal niet direct. Het klinkt vooral volkomen verkeerd.

Bij oude 78-toerenplaten ligt dat anders. Daar is niet alleen de draaisnelheid belangrijk, maar ook het materiaal en het gebruikte type stylus.

33⅓ RPM

De snelheid van 33⅓ RPM wordt vooral geassocieerd met de lp: de long-playing record.

De meeste moderne twaalfinchalbums draaien op deze snelheid. Dankzij de lagere draaisnelheid en de fijnere microgroove past er relatief veel muziek op één plaatkant.

Een reguliere lp bevat vaak ongeveer vijftien tot vijfentwintig minuten muziek per kant. De werkelijke speelduur hangt af van de mastering, het volume, de hoeveelheid lage tonen en de beschikbare ruimte.

Je vindt 33⅓ RPM vooral bij:

– Twaalfinchalbums
– Dubbelalbums
– Sommige tieninchplaten
– Sommige twaalfinchsingles en ep’s
– Heruitgaven van oudere opnamen

Een grote plaat is echter niet automatisch een 33⅓-toerenplaat. Veel twaalfinchsingles draaien juist op 45 RPM.

45 RPM

De snelheid van 45 RPM wordt veel gebruikt voor singles, ep’s en twaalfinchuitgaven waarbij geluidskwaliteit of volume belangrijk is.

De klassieke zeveninchsingle heeft meestal één nummer per kant en vaak een groter middengat. Voor zo’n groot middengat is bij veel platenspelers een 45-toerenadapter nodig.

Je vindt 45 RPM vooral bij:

– Zeveninchsingles
– Sommige ep’s
– Twaalfinchsingles
– Maxi-singles
– Sommige audiofiele albumuitgaven
– Albums verdeeld over meerdere platen

Een hogere snelheid betekent dat per seconde meer groeflengte langs de stylus beweegt. Dat kan meer ruimte bieden voor dynamiek en detaillering, mits de plaat en mastering daarvoor zijn gemaakt.

Dat betekent niet dat iedere 45-toerenplaat automatisch beter klinkt. De kwaliteit wordt ook bepaald door de opname, mastering, persing, afspeelapparatuur en staat van de plaat.

12-INCH AT 45 RPM

Een twaalfinchplaat op 45 RPM wordt vaak aangezien voor een gewone lp.

Dit gebeurt vooral bij maxi-singles, dance-uitgaven en audiofiele albums die over twee of meer platen zijn verdeeld.

Wanneer je zo’n plaat op 33⅓ RPM afspeelt, klinkt de muziek traag, zwaar en laag. Dat kan soms verrassend geloofwaardig beginnen, waardoor je pas bij de zang merkt dat er iets niet klopt.

Controleer daarom altijd het label en de hoes.

Staat daar 45 RPM, speel de plaat dan ook op 45 af — ongeacht het formaat.

7-INCH AT 33⅓ RPM

Ook het omgekeerde bestaat.

Niet iedere zeveninchplaat draait op 45 RPM. Sommige ep’s, gesproken opnamen, flexidiscs en speciale uitgaven zijn opgenomen voor 33⅓ RPM.

Een zeveninchformaat is dus een aanwijzing, geen bewijs.

Wanneer er niets op het label staat, begin dan niet automatisch op basis van het formaat. Zoek eerst naar informatie op de hoes, het label of in de officiële uitgavegegevens.

78 RPM

De aanduiding 78 RPM hoort vooral bij platen uit de eerste helft van de twintigste eeuw.

Veel van deze platen zijn niet van vinyl gemaakt, maar van een harder en breekbaarder materiaal dat vaak shellac wordt genoemd. Ze hebben doorgaans bredere groeven dan moderne lp’s en singles.

Een 78-toerenplaat vraagt daarom om meer dan alleen een platenspeler die snel genoeg kan draaien.

Voor veilige en goede weergave heb je doorgaans nodig:

– Een platenspeler met een 78 RPM-stand
– Een geschikte 78-toerenstylus
– De juiste naalddruk voor die cartridge of stylus
– Voorzichtig gebruik vanwege het breekbare materiaal
– Een geschikte reinigingsmethode voor het materiaal

Gebruik niet automatisch de gewone lp-stylus waarmee je 33⅓- en 45-toerenvinyl afspeelt.

De groeven van veel shellacplaten zijn aanzienlijk breder. Een moderne microgroove-stylus kan te diep in de groef zakken, veel ruis produceren en de opname slecht volgen.

Andersom hoort een brede 78-toerenstylus niet thuis in de fijne groeven van een moderne lp of single.

SHELLAC OR VINYL?

Niet iedere plaat die op 78 RPM draait is automatisch van shellac. Er bestaan ook latere 78-toerenuitgaven van vinyl en andere materialen.

Het materiaal bepaalt mede welke stylus en reinigingsmethode geschikt zijn.

Shellacplaten voelen meestal zwaarder, stijver en breekbaarder aan dan moderne vinylplaten. Ze kunnen bij een val barsten of in stukken breken.

Ga bij een onbekende oude plaat niet alleen af op uiterlijk of gevoel. Zoek het label, catalogusnummer en vermoedelijke productiejaar op of vraag een specialist om advies.

Gebruik ook niet zomaar dezelfde reinigingsvloeistof als voor moderne vinylplaten. Controleer eerst of het product veilig is voor het specifieke materiaal.

THE STYLUS MATTERS

Voor moderne 33⅓- en 45-toerenplaten wordt doorgaans een stylus gebruikt die geschikt is voor microgroove vinyl.

Veel oude shellacplaten hebben een bredere standaardgroef en vragen om een speciaal daarvoor ontworpen 78-toerenstylus.

Een fabrikant kan voor verschillende materialen en perioden verschillende stylusmaten voorschrijven. Kies daarom niet uitsluitend op basis van de tekst ‘78 RPM’.

Controleer:

– Van welk materiaal de plaat is gemaakt
– Uit welke periode de plaat komt
– Welk type groef de plaat heeft
– Welke stylus de fabrikant adviseert
– Of de stylus compatibel is met jouw cartridge

Bij sommige cartridgefamilies kun je de stylus eenvoudig verwisselen. Bij andere systemen moet je een aparte cartridge of headshell gebruiken.

Speel regelmatig 78-toerenplaten? Dan is een aparte, duidelijk gemarkeerde headshell of cartridge praktisch. Zo voorkom je dat je per ongeluk de verkeerde stylus gebruikt.

Lees ook:

STYLUS & CARTRIDGE — Wanneer moet je de naald vervangen?

CHECK THE LABEL

De juiste snelheid staat vaak op het middenlabel.

Zoek naar vermeldingen als:

– 33⅓ RPM
– 33 RPM
– 45 RPM
– 78 RPM
– LP
– EP
– SP

Controleer beide kanten. Bij sommige uitgaven staat de snelheid klein gedrukt naast het catalogusnummer of de rechteninformatie.

Staat er niets op het label? Bekijk dan:

– De achterzijde van de hoes
– De rug van de hoes
– Een eventuele binnenhoes
– Een sticker op de verpakking
– De officiële productinformatie
– Betrouwbare catalogusgegevens van de uitgave

Gebruik bij tweedehands platen het catalogusnummer en de matrixinformatie om de exacte persing te identificeren.

Daarover lees je meer in:

VINYL DETECTIVE — Hoe herken je een originele persing?

LISTEN TO THE CLUES

Heb je de verkeerde snelheid gekozen, dan hoor je dat meestal onmiddellijk.

Een 45-toerenplaat op 33⅓ RPM:

– Klinkt te langzaam
– Heeft een lagere toonhoogte
– Maakt stemmen zwaar en diep
– Verandert het tempo duidelijk

Een 33⅓-toerenplaat op 45 RPM:

– Klinkt te snel
– Heeft een hogere toonhoogte
– Maakt stemmen dun en gejaagd
– Verkort de speelduur opvallend

Stop wanneer je twijfelt, zet de toonarm terug en controleer de plaat.

Gebruik de klank als signaal dat er iets niet klopt, niet als enige identificatiemethode.

THE 45 ADAPTER

Veel zeveninchsingles hebben een groot middengat. Om deze platen gecentreerd op een normale platenspeleras te plaatsen, gebruik je een 45-toerenadapter.

Plaats de adapter rond de as en leg daarna de single op de draaitafel.

De adapter bepaalt niet de snelheid. Hij zorgt alleen dat de plaat correct gecentreerd blijft.

Er bestaan ook zeveninchsingles met een klein, normaal middengat. Die hebben geen adapter nodig, maar draaien vaak nog steeds op 45 RPM.

Controleer dus snelheid en middengat afzonderlijk.

DON’T FORCE THE SPEED

Niet iedere platenspeler ondersteunt alle drie de snelheden.

Heeft jouw platenspeler alleen 33⅓ en 45 RPM, dan kun je daar niet veilig of correct een gewone 78-toerenplaat mee afspelen.

Probeer de snelheid niet te verhogen met geïmproviseerde aanpassingen. Gebruik een platenspeler die officieel 78 RPM ondersteunt en combineer die met de juiste stylus.

Bij sommige modellen selecteer je 78 RPM met een aparte knop. Bij andere modellen moet je twee snelheidsknoppen tegelijk indrukken of de aandrijfriem verplaatsen.

Volg daarvoor altijd de handleiding van jouw platenspeler.

BELT-DRIVE SPEED CHANGE

Bij sommige snaaraangedreven platenspelers verander je de snelheid handmatig.

Daarbij verplaats je de aandrijfriem naar een ander deel van de motorpoelie. De verschillende diameter laat het draaiplateau sneller of langzamer draaien.

Schakel de platenspeler uit voordat je de riem verplaatst.

Raak de riem bij voorkeur met schone, droge handen aan en voorkom dat er vet op komt. Controleer na het wisselen of de riem recht ligt en niet gedraaid is.

Andere platenspelers hebben elektronische snelheidskeuze. Daar hoef je de riem niet handmatig te verplaatsen.

SPEED OR SPEED STABILITY?

Een plaat kan op de juiste instelling staan en toch te langzaam, te snel of onrustig klinken.

Dan gaat het mogelijk niet om de gekozen snelheid, maar om snelheidsstabiliteit.

Let op:

– Wisselt de toonhoogte voortdurend?
– Klinken lange pianotonen onrustig?
– Draait het plateau zichtbaar onregelmatig?
– Is de aandrijfriem slap, vuil of versleten?
– Staat de platenspeler stabiel en waterpas?
– Is de juiste netvoeding aangesloten?

Bij sommige platenspelers kun je de snelheid controleren met een stroboscooppatroon of meetschijf. Gebruik daarvoor de instructies van de fabrikant.

Ga niet zelf aan interne snelheidsregelaars draaien wanneer die niet als gebruikersinstelling zijn bedoeld.

SIZE IS NOT SPEED

De eenvoudigste vuistregel is:

– Twaalfinchalbum: meestal 33⅓ RPM
– Zeveninchsingle: meestal 45 RPM
– Oude dikke plaat: mogelijk 78 RPM

Maar ‘meestal’ is hier het belangrijkste woord.

Een twaalfinchplaat kan op 45 draaien. Een zeveninchplaat kan 33⅓ nodig hebben. Een 78-toerenplaat kan andere apparatuur en een andere stylus vragen dan alleen een hogere snelheid.

Laat daarom nooit alleen het formaat beslissen.

CHECK BEFORE YOU PLAY

Gebruik deze volgorde bij een onbekende plaat:

1. Bekijk het middenlabel.

2. Controleer de hoes en eventuele stickers.

3. Zoek het catalogusnummer op wanneer de snelheid ontbreekt.

4. Bepaal of het om modern vinyl of een oudere materiaalsoort gaat.

5. Kies de juiste snelheid.

6. Controleer bij 78 RPM ook de stylus en cartridge.

7. Laat de naald pas daarna zakken.

QUICK GUIDE

Moderne twaalfinch-lp:

Waarschijnlijk 33⅓ RPM, maar controleer het label.

Zeveninchsingle:

Waarschijnlijk 45 RPM en soms met adapter.

Twaalfinchsingle of maxi-single:

Kan 33⅓ of 45 RPM zijn.

Audiofiele dubbel-lp:

Kan op 45 RPM zijn verdeeld voor meer ruimte per kant.

Oude zware en breekbare plaat:

Mogelijk 78 RPM en waarschijnlijk een speciale stylus nodig.

Geen snelheidsaanduiding:

Controleer catalogusnummer en exacte uitgave voordat je afspeelt.

LET THE RECORD SET THE PACE

Een plaat vertelt je meestal zelf hoe ze afgespeeld wil worden.

Soms groot op het label. Soms klein naast het catalogusnummer. En soms pas nadat je de exacte uitgave hebt geïdentificeerd.

Kies niet automatisch op basis van formaat.

Controleer de snelheid, gebruik de juiste stylus en behandel oude materialen anders dan modern vinyl.

De juiste snelheid laat muziek klinken zoals ze bedoeld is:

niet sneller, niet langzamer — precies op tijd.

KEEP DIGGING.

SJELF.