CAN.

Holger Czukay, Irmin Schmidt, Jaki Liebezeit en Michael Karoli kwamen uit verschillende muzikale werelden. Samen bouwden ze Can: geen gewone rockband, maar een collectief waarin een groove uren kon doorgaan, een opname uit improvisatie ontstond en de schaar in de tape even belangrijk kon worden als de instrumenten.

GERMANY NEEDED A DIFFERENT FUTURE.

Can ontstaat in 1968 in Keulen, in een West-Duitsland dat nog altijd met zijn recente verleden leeft. Veel jonge Duitse kunstenaars willen niet simpelweg de Britse en Amerikaanse rockmuziek kopiëren. Ze zoeken een eigen vorm, zonder de tradities te ontkennen die via radio en platen het land zijn binnengekomen.

Irmin Schmidt en Holger Czukay hebben gestudeerd bij de avant-gardecomponist Karlheinz Stockhausen. Ze kennen elektronische compositie, toeval en het idee dat ieder geluid muzikaal materiaal kan worden. Jaki Liebezeit komt uit de freejazz, maar raakt juist geïnteresseerd in beperking en herhaling. De veel jongere Michael Karoli brengt gitaar, melodie en rockinstinct.

Die achtergronden leveren geen academisch project op. Can wil muziek maken die ook lichamelijk werkt. De groep gebruikt eenvoudige patronen om ruimte te creëren. In plaats van voortdurend nieuwe akkoorden toe te voegen, luisteren de muzikanten naar wat één ritme kan worden wanneer iedereen er op een andere manier omheen beweegt.

MONSTER MOVIE FOUND THE METHOD.

Op het debuut Monster Movie uit 1969 is Malcolm Mooney de zanger. Zijn stem kan een slogan, ritmisch accent of onrustige gedachte worden. Het lange Yoo Doo Right vult een volledige plaatkant en laat de kern van Can horen: niet naar een vooraf bepaald einde spelen, maar een toestand opbouwen waarin kleine veranderingen steeds meer gewicht krijgen.

Improvisatie betekent bij Can niet dat alles vrijblijvend is. Liebezeit speelt strak en geconcentreerd. Zijn drummen wordt vaak met een machine vergeleken, maar het blijft menselijk door de kleinste verschuivingen in aanslag en dynamiek. Czukays bas legt geen zwaar fundament; hij maakt de beweging helder. Karoli en Schmidt kunnen daardoor kleur toevoegen zonder de groove dicht te spelen.

Mooney keert in 1970 terug naar de Verenigde Staten. Het materiaal rond die overgang verschijnt deels op Soundtracks. Die titel is letterlijk: verschillende stukken zijn voor films gemaakt. Tegelijk functioneert de plaat als brug tussen twee zangers en twee fasen van de groep.

TAGO MAGO OPENED EVERY DOOR.

Met Damo Suzuki krijgt Can een stem die minder uitlegt en meer beweegt. Hij zingt in verschillende talen, gebruikt klanken zonder vaste betekenis en kan van fluisteren naar een uitbarsting gaan zonder een traditioneel refrein nodig te hebben. Zijn zang wordt onderdeel van het ritme en de textuur.

Tago Mago uit 1971 toont de band op maximale schaal. Paperhouse begint bijna als een herkenbare rockcompositie, maar schuift gaandeweg uit zijn vorm. Halleluhwah draait rond een langdurige, hypnotische puls. Op Aumgn en Peking O worden stem, elektronica, montage en vervorming radicaler.

De muziek ontstaat uit lange sessies. Czukay neemt op en monteert vervolgens delen tot composities. Daarmee wordt hij meer dan bassist of technicus. De tape bepaalt welke minuten uit een veel langere improvisatie naast elkaar komen te staan. Een spontaan moment krijgt achteraf een precieze vorm.

Can gebruikte herhaling niet om stil te blijven staan, maar om iedere kleine verandering hoorbaar te maken.

A CAN OF OKRA MADE THEM SHARPER.

Op Ege Bamyasi uit 1972 wordt de muziek compacter zonder haar eigenaardigheid te verliezen. De hoes toont een blik Turkse okra; binnenin staan stukken die funk, rock en experiment bijna achteloos met elkaar verbinden. Vitamin C is direct en gespannen, terwijl Soup de vorm opnieuw openbreekt.

De single Spoon krijgt extra bereik doordat hij wordt gebruikt voor de televisieserie Das Messer. Het succes helpt Can een eigen studio op te bouwen in Weilerswist. Die ruimte, gevestigd in een voormalige bioscoop, wordt Inner Space Studio: een plaats waar de band zonder de gebruikelijke tijdsdruk kan opnemen.

Vrijheid betekent echter niet dat ieder resultaat eindeloos wordt. De kracht van Ege Bamyasi zit juist in de montage. Ritmes, korte gitaarfiguren en toetsenpartijen krijgen voldoende lucht. De muziek is vreemd, maar nooit uitsluitend voor ingewijden gemaakt. Wie de groove volgt, vindt vanzelf een ingang.

FUTURE DAYS BECAME WEIGHTLESS.

Future Days uit 1973 klinkt vloeibaarder. De percussie blijft bewegen, maar de randen worden zachter. Synthesizers, gitaar en stemmen vormen geen afzonderlijke lagen meer; ze lijken door dezelfde stroom te worden gedragen. Het lange Bel Air beslaat een volledige plaatkant en voelt eerder als een landschap dan als een traditioneel rocknummer.

Dit is Suzuki’s laatste album met Can. Daarna gaat de groep zonder vaste frontman verder. Op Soon Over Babaluma nemen Karoli en Schmidt de zang voor hun rekening. Het album bewaart de beweeglijkheid, maar laat ook horen dat Can nooit volledig afhankelijk was van één stem. De methode — luisteren, herhalen, opnemen en vormen — blijft centraal.

THE MACHINE LEARNED TO DANCE.

Halverwege de jaren zeventig verandert het geluid opnieuw. Landed klinkt scherper geproduceerd. Op Flow Motion verschijnt meer funk en disco; I Want More wordt een onverwachte Britse hit. De band die bekendstaat om lange improvisaties bewijst dat dezelfde ritmische discipline ook binnen een compacte single kan werken.

Rosko Gee en percussionist Rebop Kwaku Baah sluiten later aan. Czukay verschuift steeds verder van bas naar tapes en geluid. Die veranderingen geven de latere platen een ander karakter. Niet iedere luisteraar hoort er dezelfde noodzaak in als in de vroege jaren, maar Can blijft weigeren om zijn klassieke periode eenvoudig na te spelen.

In 1979 stopt de oorspronkelijke loopbaan. Een hereniging met Malcolm Mooney leidt later tot Rite Time, uitgebracht in 1989. De individuele leden blijven ondertussen nieuwe verbindingen maken. Czukay ontwikkelt zijn montage- en radiowerk verder, Schmidt componeert, Liebezeit werkt met uiteenlopende muzikanten en Karoli blijft de gitaar als kleurinstrument benaderen.

THE GROOVE KEPT TRAVELLING.

De invloed van Can laat zich moeilijk in één genre opsluiten. Post-punkbands herkennen de ruimte rond bas en drums. Elektronische producers horen hoe herhaling spanning kan dragen. Hiphopmakers vinden fragmenten die opnieuw kunnen worden geknipt. Ambient en post-rock nemen het idee over dat een compositie ook als omgeving kan functioneren.

Can wordt daardoor soms achteraf neergezet als een band die zijn tijd vooruit was. Dat is maar een deel van het verhaal. De groep luisterde juist scherp naar de eigen tijd: jazz, funk, rock, elektronica, niet-Westerse ritmes en de Duitse avant-garde. Het nieuwe ontstond niet door invloeden te verbergen, maar door ze in een werkwijze onder te brengen die van niemand anders was.

Ook de archieven blijven leven. Oude concertopnamen en The Lost Tapes tonen hoe weinig de band zichzelf letterlijk herhaalde. Een bekend patroon kon live uitgroeien tot totaal andere muziek. De opname is geen perfect exemplaar van een vast nummer, maar het bewijs dat die specifieke groep op dat specifieke moment naar elkaar luisterde.

Bekijk de artiestpagina van CAN voor de vinyluitgaven en meer om te ontdekken. Ontdek de muzikale context in KRAUTROCK..