HARRY BELAFONTE.

Nog voordat je aan een album denkt, hoor je die roep. Harry Belafonte begint Banana Boat (Day-O) met een stem die tegelijk dichtbij en ver weg klinkt. Het antwoord komt terug, het ritme sluit aan en een werkdag krijgt een melodie. Het is een van de bekendste openingen uit de populaire muziek. Maar achter het plezier van meezingen zit iemand die de hele nacht heeft gewerkt en naar huis wil.

TUSSEN HARLEM EN JAMAICA.

Harry Belafonte wordt op 1 maart 1927 geboren in Harlem, New York. Een deel van zijn jeugd brengt hij door in Jamaica. Die twee omgevingen blijven hoorbaar in zijn werk: de Amerikaanse wereld van theater, jazz en folk, en de Caribische liederen die bij het dagelijks leven horen. Zijn repertoire wordt een plek waar zulke tradities elkaar kunnen ontmoeten. Een volkslied hoeft bij hem niet binnen de grenzen van zijn oorsprong te blijven.

Na zijn diensttijd bij de Amerikaanse marine zoekt hij zijn weg in het theater. In New York studeert hij acteren en raakt hij betrokken bij het American Negro Theatre. Daar ontstaan contacten die zijn leven zullen tekenen, onder wie Sidney Poitier en Paul Robeson. Vooral die combinatie van kunst en maatschappelijke verantwoordelijkheid is van belang. Een optreden kan iets laten voelen en tegelijk de vraag oproepen wie er eigenlijk gehoord wordt.

DE ACTEUR IN DE ZANGER.

Belafontes stem is warm, maar zelden alleen maar behaaglijk. Hij kan een woord zacht inzetten, de spanning even laten hangen en daarna plotseling gewicht geven aan een korte uitroep. Je hoort iemand die een situatie speelt. Zijn frasering maakt van een lied een kleine scène: er is een verteller, er is een omgeving en vaak is er iemand tegen wie hij zich richt.

Dat theatrale vermogen helpt hem wanneer hij zich van jazzstandards naar een breder folkrepertoire beweegt. Op platen als Mark Twain and Other Folk Favorites en Belafonte krijgt de stem ruimte tussen de begeleiding. De arrangementen hoeven niet voortdurend te overtuigen. Een rust, een gitaarfiguur of een koorantwoord kan voldoende zijn om de aandacht naar de woorden terug te brengen. Hij zingt met een publiek in gedachten, ook wanneer hij in een studio staat.

BANANA BOAT: HET WERK ACHTER DE WERELDHIT.

Banana Boat (Day-O) komt voort uit de Jamaicaanse traditie van werkliederen. Het perspectief is dat van havenarbeiders die ’s nachts bananen op schepen laden. Bij het aanbreken van de dag willen ze dat hun werk wordt geteld, zodat ze naar huis kunnen. De aanstekelijke melodie draagt dus een heel tastbaar verlangen: het werk moet erkend worden, de dienst moet eindigen en het lichaam heeft rust nodig.

Belafontes versie is geen lied dat zomaar uit het niets ontstaat. Bij de bewerking zijn ook schrijver William Attaway en Irving Burgie betrokken. Burgie, die eveneens als Lord Burgess optreedt, speelt een belangrijke rol in het repertoire rond Belafontes doorbraak. Die namen horen bij het verhaal, omdat een beroemde vertolker gemakkelijk alle aandacht naar zich toe trekt. Hier werken een bestaande zangtraditie, een nieuwe bewerking en een uitzonderlijk herkenbare uitvoering samen.

De opening maakt dat onmiddellijk duidelijk. Belafonte roept voordat de begeleiding het lied helemaal draagt. Vervolgens geeft het koor antwoord. Die wisseling tussen voorzanger en groep maakt het nummer toegankelijk: je hoeft niet het volledige verhaal te kennen om de reactie te begrijpen. Tegelijk klinkt er een verhouding in door. Eén persoon brengt de vermoeidheid onder woorden, anderen bevestigen dat ze dezelfde nacht achter de rug hebben.

Let op hoe weinig haast de uitvoering heeft. De roep mag uitklinken; de antwoorden vallen in een vaste beweging. De ritmische lichtheid haalt het zware werk niet uit het verhaal. Juist dat verschil maakt het nummer rijker dan zijn reputatie als feestelijke meezinger. Wie alleen op de melodie let, hoort ontspanning. Wie het perspectief van de arbeiders meeneemt, hoort ook wachten, tellen en het einde van een lange dienst.

CALYPSO IS HIER EEN RUIME NAAM.

Het nummer opent Calypso uit 1956. Die titel wordt wereldwijd met Belafonte verbonden, maar vraagt om onderscheid. Calypso heeft zijn eigen geschiedenis in Trinidad en Tobago; Day-O heeft Jamaicaanse wortels. De plaat brengt verschillende Caribische liedvormen bijeen. Wie alles onder één stijlnaam schuift, mist de verschillen tussen de eilanden, hun muzikale tradities en de verhalen die de liedjes meedragen.

Het commerciële bereik is enorm. Calypso wordt de eerste lp van een soloartiest waarvan meer dan een miljoen exemplaren worden verkocht. Naast Day-O staat er Jamaica Farewell op, waar afscheid en verlangen een zachtere vorm krijgen. Samen laten die nummers twee kanten van zijn aanpak horen: het gezamenlijke antwoord en de persoonlijke vertelling. De stem kan een groep bijeenroepen en een ogenblik later één luisteraar aanspreken.

Decennia later krijgen Day-O en Jump in the Line een nieuw publiek door Tim Burtons film Beetlejuice uit 1988. Voor veel luisteraars begint hun kennismaking daar. Dat is een goed vertrekpunt om terug te gaan naar de platen zelf. Jump in the Line staat op Jump Up Calypso uit 1961 en gebruikt een veel uitbundiger beweging. Het ene nummer vraagt om antwoord; het andere zet de hele ruimte in gang.

VERDER DAN HET BEKENDE REFREIN.

Op Belafonte Sings the Blues uit 1958 verschuift de kleur. Het repertoire bevat onder meer werk van Ray Charles en Billie Holiday. Belafonte neemt de songs mee naar zijn eigen manier van vertellen. Hij hoeft niet te klinken als hun oorspronkelijke vertolkers. Interessant is hoe de precieze uitspraak en de dramatische timing blijven werken wanneer de Caribische omgeving plaatsmaakt voor andere harmonieën en een andere soort spanning.

Ook de gezamenlijke platen verbreden het beeld. Met Lena Horne maakt hij Porgy and Bess; met Miriam Makeba verschijnt in 1965 An Evening with Belafonte/Makeba. Die laatste plaat wint in 1966 een Grammy voor folk. Het is muziek waarin zijn belangstelling voor Zuid-Afrika en zijn samenwerking met Makeba tastbaar worden. Het podium biedt ruimte aan een andere stem, een andere taal en een geschiedenis die het Amerikaanse publiek niet vanzelfsprekend kent.

BEKENDHEID ALS PRAKTISCH MIDDEL.

Zijn betrokkenheid bij de burgerrechtenbeweging krijgt ook buiten de muziek een concrete vorm. Belafonte steunt Martin Luther King en helpt geld bijeen te brengen. Tijdens de campagne in Birmingham in 1963 organiseert hij financiële steun, onder meer voor borgtocht. Dat werk laat zien wat bekendheid kan doen wanneer er een netwerk achter wordt gezet. Een volle zaal levert aandacht op; relaties, tijd en geld kunnen die aandacht omzetten in hulp.

Vanaf 1987 is hij UNICEF Goodwill Ambassador, een rol die hij tot zijn overlijden in 2023 vervult. Ook zijn verzet tegen apartheid blijft belangrijk. Op Paradise in Gazankulu uit 1988 klinkt opnieuw de verbinding met Zuid-Afrika. Het album staat ver van de klankwereld van Calypso, maar de belangstelling voor mensen, verhoudingen en waardigheid loopt door. Zijn latere carrière laat zich daardoor moeilijk beperken tot een reeks nostalgische optredens.

Ook zonder een politieke boodschap in iedere song blijft die houding hoorbaar. Belafonte behandelt een volkslied als een verhaal dat het waard is om zorgvuldig te brengen. Humor en ernst kunnen naast elkaar bestaan. Een speelse reactie van het koor sluit de vermoeidheid van de verteller niet uit, net zoals een elegante uitvoering de herkomst van een lied niet hoeft te verbergen.

HOE LUISTER JE VERDER?

Begin met Calypso en zet daarna Belafonte Sings the Blues op. De verschillen maken zijn constante eigenschappen beter hoorbaar: de heldere vertelling, de zorgvuldig geplaatste nadruk en het gevoel dat ieder lied een omgeving nodig heeft. Voor zijn omgang met publiek is Belafonte at Carnegie Hall uit 1959 een logische volgende stap. Het is een livealbum en staat daarom buiten de studio-discografie hieronder, maar hoort wel bij het verhaal.

Bekijk de artiestpagina van Belafonte, Harry voor de vinyluitgaven en meer om te ontdekken.

Lees verder in FOLK.