JAZZ FUSION.

Een baslijn zet zich vast. Daarboven schiet een gitaar langs een elektrisch pianothema, terwijl de drums plotseling van richting veranderen. Jazz fusion kan overweldigend klinken, maar de ingang is eenvoudig: luister hoe muzikanten elkaar uitdagen en toch samen blijven bewegen.

WHEN JAZZ PLUGGED IN

Wat is jazz fusion? Het is een brede jazzrichting waarin improvisatie en jazzharmonie samengaan met elementen uit onder meer rock, funk en elektrische muziek. De herkenbare vorm groeide vanaf de late jaren zestig. Elektrische piano, gitaar, basgitaar en later synthesizers maakten een ander geluid mogelijk dan het klassieke akoestische jazzensemble.

Dat was meer dan een wisseling van instrumenten. Een drummer kon een stevige, herhaalde groove neerleggen in plaats van voortdurend te swingen. Een gitarist kon zijn toon laten vervormen. Een band kon een kort motief lang uitwerken, terwijl de studio losse momenten in een nieuwe samenhang plaatste. Fusion werd een speelruimte voor zulke ontmoetingen.

ONE MOVEMENT, DIFFERENT DIRECTIONS

Miles Davis is een belangrijk vertrekpunt. Bitches Brew uit 1970 zette elektrische instrumenten, gelaagde ritmes en een open groepsgeluid op grote schaal naast elkaar. Het album is een mijlpaal, geen bewijs dat één muzikant in zijn eentje alle fusion uitvond. Jazzmusici zochten al langer verbinding met andere muziek.

Daarna kwamen heel verschillende antwoorden. Mahavishnu Orchestra legde de nadruk op fel samenspel en scherpe contrasten. Return to Forever verbond elektrische virtuositeit met uitgebreide composities. Weather Report bouwde een eigen wereld waarin melodie, ritme en klankkleur voortdurend verschoven. De gedeelde nieuwsgierigheid is duidelijker dan één verplicht geluid.

HOW TO RECOGNISE THE SOUND

Je herkent veel fusion aan elektrische toetsen, een prominente bas, gitaarpartijen en drums die zowel strak als vrij kunnen spelen. Een solo staat vaak midden in een gecomponeerd stuk met herkenbare thema’s. Soms blijven de akkoorden lang gelijk; soms verandert de harmonie juist snel. Ook viool, blazers en percussie kunnen de hoofdrol krijgen.

Let vooral op de overgang tussen vaste afspraak en improvisatie. Spelen alle instrumenten even dezelfde snelle lijn? Valt de groep daarna uiteen in afzonderlijke bewegingen? Komt de bas met een antwoord op de toetsen? Daar hoor je wat fusion bijzonder maakt. Een hoge hoeveelheid noten is op zichzelf geen genrekenmerk.

FUSION, JAZZ-ROCK OR JAZZ-FUNK?

Jazzrock en jazz fusion worden geregeld door elkaar gebruikt. Jazzrock benadrukt meestal de ontmoeting met rock: versterkte gitaren, stevig slagwerk en de energie van een rockband. Fusion is bruikbaar als ruimere verzamelnaam, met ook funk, Latijns-Amerikaanse ritmes en andere invloeden. De grens verschilt per plaat en per luisteraar.

Bij jazz-funk staat de funk-groove doorgaans centraler. Een album als Head Hunters kan daardoor in beide bakken staan. Smooth jazz is weer een andere ontwikkeling, vaak met een gepolijste klank en een direct toegankelijke melodie. Niet alle fusion is smooth, en niet iedere instrumentale plaat met een elektrische piano is fusion.

DOES IT HAVE TO BE DIFFICULT?

Nee. Sommige fusion gebruikt onregelmatige maatsoorten en lange, complexe composities, maar technische kennis is geen toegangsbewijs. Begin met de partij die je vanzelf volgt. Dat kan de bas zijn, een korte melodie of alleen de slag op de snaredrum. Je hoeft niet alle lagen tegelijk te begrijpen.

Vergelijk daarna twee uitvoeringen of twee stukken van dezelfde band. Een vertrouwd thema helpt om kleine veranderingen te horen. Sneller spelen is niet automatisch expressiever; spanning kan ook ontstaan wanneer iemand juist wacht. Bij deze muziek wordt luisteren vaak prettiger zodra je ophoudt elke noot te willen bijhouden.

THE RECORD AS A WHOLE

Veel fusionalbums vragen om wat langere aandacht. Een rustig begin kan de aanloop zijn naar een heel andere tweede helft. Bij Bitches Brew werkt de opeenstapeling van klanken anders dan de duidelijk getekende composities van Romantic Warrior. Geef die verschillen ruimte voordat je besluit dat fusion één specifieke sfeer heeft.

Zoek je jazz fusion op vinyl, vergelijk dan de uitvoering en de staat van de plaat. Een oude persing is niet vanzelf de beste luisterkopie. Lange, zachte passages maken slijtage goed hoorbaar. Kies eerst het album waarvan het samenspel je raakt; verzamelwaarde vertelt niet hoe graag je het opnieuw zult draaien.

WHERE TO START

Begin met Heavy Weather wanneer je melodie en een duidelijke groove zoekt. Ga naar Head Hunters als funk je ingang is. The Inner Mounting Flame laat juist de gespannen, gitaargerichte kant horen.

Bewaar Bitches Brew gerust voor een moment waarop je tijd hebt om in een minder voorspelbare structuur te stappen. Deze platen vormen verschillende ingangen; je hoeft ze niet als examen in chronologische volgorde af te werken.

Verder luisteren? Ontdek ook onze guides over jazz, jazz-funk, progressive rock.

SOURCES & FURTHER READING

• Miles Davis — Bitches Brew
• John McLaughlin — The Inner Mounting Flame
• Chick Corea — Romantic Warrior
• Weather Report — discografie