ACHTUNG BABY. (U2)

De eerste seconden van Zoo Station klinken alsof er iets in de installatie niet helemaal goed gaat. De gitaar schuurt, de drums hebben harde randen en Bono's stem lijkt vanuit een andere ruimte te komen. Dit is een merkwaardige manier om de deur te openen als je miljoenen mensen aan een vertrouwd geluid hebt geholpen. Precies daarom werkt het.

Wil je deze koerswijziging van begin tot eind volgen? Bekijk Achtung Baby van U2 op vinyl bij SJELF.

Met Achtung Baby zet U2 in november 1991 de meubels in zijn eigen huis anders neer. De grote melodieën zijn er nog, maar ze moeten zich door vervorming, ritme en twijfel heen bewegen. Achter de donkere zonnebril hoor je een band die opnieuw wil ontdekken hoe hij samen kan spelen. Dat maakt de plaat opwindend: de verandering zit in de nummers zelf.

EEN ANDERE STAD, DEZELFDE VIER MENSEN.

In oktober 1990 begint U2 in de Hansa-studio's in Berlijn. Het is een plek met een voorgeschiedenis die de band aanspreekt: David Bowie en Iggy Pop hadden er gewerkt. Een nieuwe omgeving moet ruimte geven aan een nieuw hoofdstuk. Alleen verdwijnt een vertrouwde manier van muziek maken niet zodra je ergens anders je versterker aansluit.

De eerste sessies verlopen stroef. De bandleden verschillen van mening over de richting en over het materiaal dat ontstaat. Een fragment kan veelbelovend zijn en toch geen gezamenlijk vertrekpunt worden. Het Berlijnse begin is daarmee iets minder romantisch dan het beeld van vier muzikanten die in een veranderende stad vanzelf hun nieuwe geluid vinden. Ze moeten het werkelijke probleem nog oplossen: wanneer voelt een experiment voor alle vier als een U2-nummer?

Engineer Flood herinnert zich dat de opdracht juist veel vrijheid bood. Zijn ervaring met Depeche Mode en Nine Inch Nails was welkom. De band zocht andere texturen en reageerde kritisch zodra iets te vertrouwd klonk. Dat was tegelijk een kans en een last. Weten wat je wilt verlaten is gemakkelijker dan horen waar je naartoe moet.

HET MOMENT WAAROP ONE ONTSTAAT.

De doorbraak komt wanneer The Edge aan akkoordideeën werkt die in een ander nummer niet op hun plek vallen. Daniel Lanois stelt voor twee passages achter elkaar te zetten. Terwijl Edge de akoestische akkoorden herhaalt, hoort Bono een melodie. Volgens de gitarist krijgt het nummer in ongeveer tien minuten zijn melodische vorm en structuur. Met Adam Clayton en Larry Mullen Jr. wordt daarna een opname gemaakt.

Het is belangrijk om dat onderscheid te bewaren: One is daarmee nog niet de definitieve albumversie. Wel gebeurt er iets wat de moeizame sessies nodig hebben. De vier herkennen tegelijkertijd de kracht van hetzelfde lied. Het geeft hen weer een gedeeld uitgangspunt. De spanning in de studio neemt af, vertelt Edge later. Voor een band die aan zijn eigen werkwijze twijfelt, kan zo'n moment meer betekenen dan een stapel nieuwe apparatuur.

Je hoort die verbinding terug, zonder dat het een eenvoudig lied over saamhorigheid wordt. De muziek biedt houvast, terwijl de zang afstand en ongemak laat bestaan. Het verlangen om elkaar te bereiken klinkt daardoor des te sterker. Juist binnen een album vol vreemde oppervlakken krijgt die vrij directe melodie gewicht. Even is er iets om vast te houden, voordat de plaat weer van gedaante verandert.

DE STUDIO ALS TEGENSPELER.

Het werk gaat verder in Dublin. Lanois en Brian Eno vervullen daarbij verschillende rollen. In Richard Kingsmills terugblik voor de Australische omroep ABC wordt Lanois beschreven als de producer die veel van het dagelijkse werk en de bemiddeling draagt. Eno komt tussendoor luisteren, reageert op wat hij hoort en bewaakt met afstand de gekozen richting. De plaat groeit onder meer in Dog Town, S.T.S. en Windmill Lane.

Flood legt later uit hoeveel kleine ingrepen nodig waren om zelfs One van een traditionele aanpak weg te trekken. Er wordt geëxperimenteerd met de drums, onder andere met een delay op het drumstel die Larry anders laat spelen. Veel drums op het album krijgen bovendien een plaats in mono. Dat is een mooi luisterdetail: de kracht van een opname hoeft niet uit maximale breedte te komen. Een stevig middelpunt kan de vreemde geluiden eromheen juist bewegingsruimte geven.

Bij U2 is The Edge altijd al iemand die met klank ruimte maakt. Hier voelt die ruimte onrustiger. Een gitaar kan kort, scherp en bijna mechanisch worden, om even later weer een melodie open te trekken. Je hoeft geen effectpedalen te kunnen benoemen om het verschil te horen. Let op wat een partij met de rest van de band doet. Soms houdt hij het nummer tegen, soms geeft hij het precies de duw die het nodig heeft.

VAN DE DANSVLOER NAAR HET DONKER.

Even Better Than the Real Thing laat horen hoe goed dat werkt wanneer het ritme vooropstaat. Het nummer beweegt met een lichtheid die de gitaren extra fel maakt. Mysterious Ways trekt je vervolgens naar de bas. Clayton legt een beweeglijke ondergrond neer waarboven gitaar en zang kunnen kronkelen. De groove blijft overeind, ook wanneer je maar één instrument bewust volgt.

Dan is er The Fly. De lage, korrelige stem in de coupletten en de hoge zang erboven lijken twee rollen binnen hetzelfde nummer. De gitaar is hoekig, het ritme dwingend. Het is muziek die van dichtbij iets ongemakkelijks heeft, maar toch onmiddellijk uitnodigt om harder te zetten. De theatrale kant van deze U2 houdt de emotie niet buiten. Ze geeft de band een andere manier om haar binnen te laten.

De plaat heeft ook een veel stillere onderstroom. In So Cruel voelt ieder vriendelijk gebaar voorlopig. Who's Gonna Ride Your Wild Horses bouwt spanning op tussen nabijheid en ontsnappen. De songs blijven toegankelijk, maar hun vertellers klinken zelden zeker van de ander. Daardoor gaan de vervorming en de elektronische accenten iets betekenen. Ze passen bij mensen die hun gevoelens niet netjes kunnen ordenen.

Bewaar daarom aandacht voor de laatste drie nummers. Ultraviolet (Light My Way) heeft de opwaartse beweging die U2 zo goed beheerst. Acrobat maakt die beweging nerveuzer en zwaarder. Daarna sluit Love Is Blindness de deur langzaam. De donkere toetsen en de gitaar houden het einde open genoeg om je nog even te laten zitten. Er volgt geen geruststellend overwinningsgebaar. Dat maakt deze volgorde sterker dan een verzameling losse hoogtepunten.

EEN HOES MET MEER DAN ÉÉN GEZICHT.

Ook de hoes wil je blik laten bewegen. Steve Averill en Shaughn McGrath brengen fotografie van Anton Corbijn samen in een raster van zestien beelden. Portretten, voorwerpen, kleur en zwart-wit staan naast elkaar. Je oog vindt telkens een ander beginpunt. De band krijgt daardoor geen enkel, definitief gezicht waar je de hele plaat aan kunt ophangen.

Dat past bij de muziek: je mag inzoomen, maar geen enkel vakje vertelt alles. Op een platenhoes werkt die veelheid prachtig. Van een afstand zie je de indeling; dichtbij vallen de afzonderlijke beelden op. Het is een uitnodiging om tijdens het luisteren iets opnieuw te bekijken. De fotografie en de songs maken van herkenning geen eindstation.

DE VERANDERING BLIJFT STAAN.

Achtung Baby bereikt de tweede plaats in de Britse albumlijst. In 1993 wint U2 er de Grammy voor rockuitvoering door een duo of groep met zang mee. Die erkenning laat zien dat een forse verandering het publiek niet hoeft weg te duwen. De nummers kunnen mensen meenemen, ook wanneer de verpakking van het geluid minder vertrouwd is.

Het bijzondere blijft hoe hoorbaar het risico is. De plaat doet meer dan een paar moderne klanken toevoegen. Ze verandert de verhoudingen: de bas krijgt andere ruimte, de stem mag een masker dragen en een groot refrein kan onopgeloste spanning achterlaten. Onder al die keuzes blijft het contact tussen vier muzikanten voelbaar. Dat geeft de experimenten een ruggengraat.

Luister bij een volgende draaibeurt eens naar de overgang van One naar Until the End of the World. De ingehouden toenadering maakt plaats voor ritmische onrust. Precies in zulke overgangen hoor je waarom dit een album is om van begin tot eind te volgen. De afzonderlijke liedjes kennen we misschien al. Wat ze met elkaar doen, blijft het ontdekken waard.