THE WHITE STRIPES.

Rood, wit, zwart. Een gitaar, een drumstel en een stem die soms eerder lijkt te kraken dan te zingen. Het beeld was onmiddellijk herkenbaar, maar de muziek was minder eenvoudig dan het eruitzag. The White Stripes konden in dezelfde adem kinderlijk, dreigend, teder en buitensporig luid zijn. Zes studioalbums lang maakten Jack en Meg White van beperking een eigen taal.

DETROIT, TWEE MENSEN EN EEN AFSPRAAK.

De band ontstond in 1997 in Detroit. Die stad had al lang voor hun komst laten horen hoe lichamelijk muziek kon zijn: in soul, garage en hardrock, maar ook in elektronische muziek. The White Stripes namen daarvan vooral de directheid mee. Je hoefde hun liedjes niet eerst te ontleden om te voelen dat er iets op het spel stond. Een aanslag op de gitaar en een antwoord van het drumstel waren vaak genoeg.

Jack was de schrijver en de beweeglijke muzikant, iemand die binnen enkele maten van een riff naar een losbarstende solo kon gaan. Meg speelde met een andere logica. Haar slagen maakten het nummer groter door het niet voortdurend vol te zetten. Ze gaf Jack een grond onder zijn voeten, ook wanneer hij daar hoorbaar van af wilde springen. De stilte tussen twee slagen hoorde net zo duidelijk bij hun geluid als de slagen zelf.

Dat samenspel verklaart waarom de band niet simpelweg klinkt als een gitarist met begeleiding. Als je alleen op de gitaar let, mis je de helft van het gesprek. Luister naar de manier waarop Meg een frase laat landen, of hoe ze een herhaling net lang genoeg vasthoudt. Er blijft iets menselijks aan die muziek zitten: je hoort twee mensen op elkaar reageren, niet een arrangement dat boven hen hangt.

OUDE BLUES, NIEUWE ONRUST.

Het titelloze debuut uit 1999 draagt die gedachte al in zich. De productie is ruw, de instrumenten lijken dichtbij te staan en de nummers hebben weinig beschermende lagen. Oude blues is er geen zorgvuldig opgepoetst erfstuk. The White Stripes behandelen het materiaal alsof het opnieuw hardop uitgesproken moet worden. De stem mag schuren. De versterker mag vervormen. De emotie hoeft zich niet netjes te gedragen.

Op De Stijl uit 2000 krijgt die wereld meer contour. Naast de uitbarstingen staan melodieën die veel zachter naar binnen komen. Apple Blossom heeft een bijna lichtvoetige beweging; Death Letter maakt van een bluestraditie een fysieke ervaring. Dat verschil is belangrijk. Het duo kon hard spelen, maar had evenveel aan contrast. Een kwetsbaar moment maakt het lawaai dat erop volgt des te scherper.

De titel en de uitgesproken vormgeving nodigen uit om de plaat ook visueel te bekijken: wat gebeurt er wanneer je veel weglaat en de overgebleven elementen helder tegenover elkaar zet? In de muziek hoor je een vergelijkbaar principe. Er zijn geen eindeloze partijen nodig om verschillende stemmingen te maken. Een ander ritme, een verschuiving in klank of een stem die plots dichterbij komt, verandert de hele kamer.

“Meg’s playing was incredibly instinctual, hypnotic and unique.”

Corin Tucker — Rock & Roll Hall of Fame

WHITE BLOOD CELLS: DE WERELD KOMT BINNEN.

Met White Blood Cells uit 2001 kwam het duo nadrukkelijk buiten de kring van liefhebbers terecht. De opnamen in Memphis leverden een plaat op die snel schakelt zonder versnipperd te raken. Dead Leaves and the Dirty Ground zet de deur met geweld open, Hotel Yorba beweegt richting country en Fell in Love with a Girl heeft nauwelijks tijd nodig om volledig uit de bocht te vliegen. Het zijn verschillende gebaren binnen dezelfde herkenbare wereld.

Daartegenover staat We’re Going to Be Friends. Het nummer heeft geen grote ontploffing nodig. De kleine beweging van de gitaar en de kalme zang roepen een andere vorm van nabijheid op. Wie de band alleen kent van schreeuwende versterkers, ontdekt hier hoe precies Jack een liedje kan terugbrengen tot een paar heldere lijnen. De eenvoud is geen gebrek aan mogelijkheden. Het is een keuze voor wat het verhaal nodig heeft.

Juist daardoor bleef de plaat meer dan een momentopname van de hernieuwde belangstelling voor gitaarbands. De energie trok de aandacht, de liedjes hielden die vast. Je kunt haar luid opzetten en meteen meegaan, maar ook later terugkomen voor een klein melodisch detail. Het duo maakt beide manieren van luisteren mogelijk zonder zijn karakter te veranderen.

SEVEN NATION ARMY: EEN RIFF KRIJGT EEN EIGEN LEVEN.

Elephant verscheen in 2003. Met Seven Nation Army had de plaat een opening die zich bijna los van de rest van de muziekgeschiedenis ging gedragen. Een korte dalende melodie, een aarzelende opbouw en dan het moment waarop alles tegelijk zwaarder wordt: het nummer organiseert spanning met een opvallend klein aantal middelen. De riff is gemakkelijk te onthouden, maar de opname blijft spannend door wat eromheen gebeurt.

Het massale meezingen heeft het nummer voor veel mensen veranderd in een melodie zonder woorden. Toch loont het om terug te keren naar de plaat. Daar hoor je geen anonieme stadionmuziek, maar een eigenzinnige band met een heel specifieke verhouding tussen klank en ruimte. Meg houdt de beweging vast, terwijl Jacks stem en gitaar de spanning telkens een andere kant op trekken. Het bekende motief krijgt zijn scherpe randen terug.

En Elephant heeft veel meer te bieden. Ball and Biscuit rekt de blues uit tot een zwaar, langzaam gesprek waarin de gitaar steeds verder durft te gaan. The Hardest Button to Button kiest juist voor strakke herhaling. De cover I Just Don’t Know What to Do with Myself laat horen hoe een bestaand lied binnen hun klankwereld een nieuwe houding kan krijgen. Het is een grote plaat die haar gewicht niet uit een groot ensemble haalt.

GEEN TWEEDE ELEPHANT.

Wie in 2005 een eenvoudige herhaling verwachtte, kreeg Get Behind Me Satan. Blue Orchid opent nog met een scherp elektrisch gebaar, maar daarna komen piano, marimba en akoestische kleuren veel nadrukkelijker naar voren. The Nurse klinkt tegelijk licht en onheilspellend. My Doorbell vertrouwt op ritme en een melodie die zich nauwelijks laat wegdenken. Het duo hield zijn herkenbaarheid overeind door de ingrediënten te verschuiven.

Dat maakt deze plaat zo interessant naast Elephant. Waar die voorganger haar ruimte vaak opeist, zet Get Behind Me Satan vreemde deuren open. De nummers zijn hoekiger, soms minder direct te plaatsen. Je hoort een band die succes niet alleen wil uitbouwen, maar ook zijn eigen verwachtingen wil ontwijken. Het herkenbare kleurenpalet blijft; binnen dat kader wordt het meubilair verplaatst.

ICKY THUMP EN HET BESLUIT OM TE STOPPEN.

Op Icky Thump uit 2007 keert de elektrische kracht nadrukkelijk terug. Het titelnummer is zwaar en nerveus, maar ook hier blijft de band onvoorspelbaar. Conquest heeft een theatrale flair, terwijl Rag and Bone ruimte maakt voor speelsheid en een bijna gesproken uitwisseling. De plaat kan groot klinken zonder de eigenaardige humor te verliezen die steeds door hun werk heen loopt.

In februari 2011 kondigden Jack en Meg aan dat The White Stripes zouden stoppen. Hun verklaring beschreef dat besluit als een manier om het bijzondere van de band te bewaren. Zes studioalbums vormen sindsdien een afgerond geheel. Liveopnamen en archiefuitgaven kunnen er nieuwe kanten van laten horen, maar ze veranderen de contouren van dat oorspronkelijke verhaal niet.

Jack ging verder in andere samenwerkingen en onder zijn eigen naam. Dat vervolg is het onderwerp van onze Artist Story over Jack White. De geschiedenis van The White Stripes blijft ondertussen die van twee mensen. Wie Meg uit het verhaal wegdenkt, houdt misschien bekende riffs over, maar verliest de manier waarop die riffs konden ademen.

Bekijk de artiestpagina van THE WHITE STRIPES voor de vinyluitgaven en meer om te ontdekken.

Lees verder in BLUES en GARAGE ROCK.