MUSIC EXPLAINED
SOUNDTRACKS. DE FILM BLIJFT DRAAIEN.
IMAGE CREDIT: SJELF. — originele AI-illustratie van een filmspoel, filmstrook en elpee op een donkergroene ondergrond. Geen filmstill of documentairefoto.
Een gitaar begint en ineens zit je weer in die bioscoopstoel. Er is nog geen personage in beeld, maar de film heeft al een houding. Een paar noten kunnen genoeg zijn. Ze bewaren de spanning van een scène, het licht van een landschap of het gevoel waarmee je na de aftiteling naar buiten liep.
Waarom blijft filmmuziek zo goed hangen? Omdat geluid en beeld elkaar veranderen. Muziek geeft richting aan wat je ziet; de scène geeft een melodie een herinnering. Thuis, met de plaat op de draaitafel, ontstaat een tweede ontmoeting. Het scherm mag uit. De muziek vertelt verder.
EEN FILM HEEFT MEER DAN ÉÉN GELUID.
Een score is muziek die voor een film is gecomponeerd. Een soundtrackalbum kan zo’n score bevatten, maar ook een verzameling bestaande songs, nieuwe liedjes, dialogen of een combinatie daarvan. Een titelsong is weer iets anders: één herkenbaar lied kan de deur naar een hele film openen.
Dat verschil hoor je meteen wanneer je Pulp Fiction naast Star Wars zet. De ene plaat springt tussen stemmen, stijlen en korte gesprekken. De andere bouwt met orkest en terugkerende thema’s een samenhangende wereld. Beide kunnen een verhaal dragen. Ze gebruiken andere middelen.
QUENTIN TARANTINO DENKT IN PLATEN.
Bij Quentin Tarantino is een song vaak deel van de scène zelf. In Reservoir Dogs speelt Stealers Wheel op de radio terwijl het beeld steeds ongemakkelijker wordt. Het opgewekte Stuck in the Middle with You stelt je niet gerust. Juist de afstand tussen wat je hoort en wat je ziet maakt het moment scherp.
Pulp Fiction uit 1994 heeft een andere vaart. De gitaar van Dick Dale in Misirlou schiet vooruit; Dusty Springfield brengt met Son of a Preacher Man een warme, ontspannen kleur. Surf en soul komen uit verschillende platenkasten, maar krijgen binnen de film één duidelijke plek.
Op Jackie Brown uit 1997 neemt soul meer ruimte. Bobby Womack begeleidt met Across 110th Street de opening. De stem klinkt doorleefd, de beweging zelfverzekerd. Daarna kunnen onder meer Bill Withers en The Delfonics een andere kant van die wereld laten horen. Een soundtrack wordt zo ook een uitnodiging om artiesten opnieuw te ontdekken.
In Kill Bill: Vol. 1 begint Nancy Sinatra met het sobere Bang Bang. De rest van de film schakelt tussen klanken en stijlen; in Vol. 2 krijgt ook Morricone’s eerder geschreven muziek een nieuwe omgeving. Het is geen verzameling willekeurige favorieten. De plaatsing bepaalt wat een bekend nummer nu vertelt.
Die werkwijze loopt door in Death Proof, Inglourious Basterds en Django Unchained. Bowie’s Cat People verschijnt bijvoorbeeld in een oorlogsfilm; voor Django wordt óók nieuwe muziek gemaakt, zoals Freedom van Anthony Hamilton en Elayna Boynton. In Once Upon a Time… in Hollywood brengen songs en radiogeluid je vervolgens terug naar het Los Angeles van de film.
ENNIO MORRICONE MAAKT DE RUIMTE HOORBAAR.
Bij Ennio Morricone begint het vaak met de kleur van een geluid. Een fluit, een stem, een mondharmonica. In de films van Sergio Leone zijn zulke klanken geen versiering: ze geven de wereld en de personages een eigen aanwezigheid. The Good, the Bad and the Ugly uit 1966 en Once Upon a Time in the West uit 1968 zijn twee verschillende ingangen tot die taal.
Luister naar The Ecstasy of Gold. Een herhaald idee krijgt steeds meer gewicht doordat de muziek zich opent. Zet daar Gabriel’s Oboe uit The Mission naast. De melodie wordt eerst gedragen door de hobo, met een zachtere beweging. Dezelfde componist vindt een heel ander perspectief.
Tarantino gebruikte al eerder werk van Morricone voordat de componist oorspronkelijke muziek schreef voor The Hateful Eight uit 2015. Die score kreeg in 2016 de Oscar. Hier bouwen lage klanken en lang aangehouden spanning aan een ruimte waarin niemand helemaal te vertrouwen lijkt. Op het soundtrackalbum staan daarnaast songs en dialogen: ook dit is een ontmoeting tussen verschillende vormen van filmmuziek.
HERKENNING KUN JE COMPONEREN.
Een leitmotief is een terugkerend muzikaal idee dat bijvoorbeeld bij een personage of plek hoort. Het kan later sneller, zachter of met andere instrumenten terugkomen. Je herkent iets, maar voelt ook wat er veranderd is. Probeer één thema door een soundtrack heen te volgen: dan hoor je het verhaal een laag dieper.
DE LEGENDES ACHTER HET BEELD.
John Williams laat die herkenning groot klinken in Star Wars. Howard Shore geeft de reis in The Fellowship of the Ring verschillende muzikale landschappen. Bij Nino Rota kan een wals uit The Godfather juist klein en vertrouwd beginnen, met verlies vlak onder de melodie.
Bernard Herrmann draait in Vertigo rond verlangen en onzekerheid. John Carpenter noemt Herrmann en Morricone zelf als belangrijke invloeden op zijn muziek voor Halloween. Zijn eigen middelen zijn sober: een hardnekkig patroon en een paar klanklagen. Een groot orkest is dus geen voorwaarde voor een grote indruk.
OOK EEN SYNTHESIZER KAN EEN LANDSCHAP ZIJN.
Vangelis laat Blade Runner zweven tussen toekomst en melancholie. Ryuichi Sakamoto vindt in Merry Christmas, Mr. Lawrence een helder hoofdthema dat ruimte houdt voor kwetsbaarheid. En Joe Hisaishi maakt de verwondering van Spirited Away hoorbaar zonder het menselijke gevoel uit de muziek te halen.
Die wereldbouw krijgt later andere vormen. Het orgel van Hans Zimmer in Interstellar, de combinatie van elektronica en orkest bij Daft Punk op TRON: Legacy, de strijkersbeweging van Ludwig Göransson in Oppenheimer. Klank kan een plek oproepen, maar ook tijd, druk of afstand laten voelen.
Trent Reznor en Atticus Ross kiezen voor The Social Network een onrustige elektronische omgeving. Angelo Badalamenti laat in de film Twin Peaks: Fire Walk with Me donkere jazzkleuren en zwevende melodieën naast elkaar bestaan. Bij al deze makers helpt het om eens op de achtergrond te letten: wat beweegt er onder die ene melodie?
TWINTIG PLATEN OM VERDER TE LUISTEREN.
Onze eerste selectie verbindt Tarantino’s songkeuzes met klassieke en moderne scores. De nummers hieronder zijn een leesvolgorde, geen ranglijst. We noemen het filmjaar; heruitgaven en de digitale editie op Spotify kunnen een ander jaar vermelden. Zo kwam Vangelis’ Blade Runner-album pas in 1994 uit, twaalf jaar na de film.
-
Pulp Fiction (1994)
Various Artists -
Jackie Brown (1997)
Various Artists -
Kill Bill Vol. 1 (2003)
Various Artists -
The Hateful Eight (2015)
Ennio Morricone / Various Artists -
The Good, the Bad and the Ugly (1966)
Ennio Morricone -
Once Upon a Time in the West (1968)
Ennio Morricone -
The Mission (1986)
Ennio Morricone -
Vertigo (1958)
Bernard Herrmann -
The Godfather (1972)
Nino Rota / Carlo Savina -
Star Wars: A New Hope (1977)
John Williams / London Symphony Orchestra -
Blade Runner (1982)
Vangelis -
Merry Christmas, Mr. Lawrence (1983)
Ryuichi Sakamoto -
Spirited Away (2001)
Joe Hisaishi -
Interstellar (2014)
Hans Zimmer -
The Fellowship of the Ring (2001)
Howard Shore -
Halloween (1978)
John Carpenter -
Twin Peaks: Fire Walk with Me (1992)
Angelo Badalamenti / Various Artists -
TRON: Legacy (2010)
Daft Punk -
Oppenheimer (2023)
Ludwig Göransson -
The Social Network (2010)
Trent Reznor & Atticus Ross
In de SOUNDTRACKS-collectie vind je bij iedere plaat een luistertip, de betrokken artiesten en een Spotify-link. Een soundtrack met verschillende uitvoerders staat onder Various Artists; Tarantino is daarbij de regisseur, niet de componist van alle muziek.
EEN PLAATKANT NA DE AFTITELING.
Een soundtrack op vinyl geeft je de gelegenheid om bij de muziek te blijven. Je hoort de overgang die in de film onder een gesprek verdween, of merkt hoe twee korte stukken samen spanning opbouwen. De volgorde van het album hoeft bovendien niet precies die van de film te zijn.
Controleer bij een uitgave daarom de tracklist: een oorspronkelijke score, een verzameling filmsongs en een nieuwe orkestopname zijn verschillende luisterervaringen. Een bekende filmtitel op de hoes vertelt nog niet welke versie je gaat horen.
Een goede soundtrack bewaart meer dan een scène. Hij kan je ook naar een artiest, een componist of een volgende plaat leiden. Begin bij het fragment dat je kent en laat de muziek daarna doorlopen. Het beeld vervaagt misschien. De nieuwsgierigheid mag blijven.
