BILL WITHERS.

EEN STEM AAN DE ANDERE KANT VAN DE TAFEL.

Bill Withers hoeft een nummer nauwelijks binnen te komen. Zijn stem is er eenvoudigweg, met een lichte korrel en een kalmte die je aandacht trekt. Op Ain’t No Sunshine klinkt gemis als iets dat net is gebeurd. Hij probeert het gevoel niet mooier te maken dan het is. De woorden zijn klein genoeg om zelf te gebruiken, maar de manier waarop hij ze zingt geeft ze een gewicht dat lang blijft hangen.

Dat directe contact loopt door zijn hele oeuvre. Withers kan troosten zonder alle problemen op te lossen en verlangen laten horen zonder zijn stem groot te maken. Er zit vaak een alledaagse nuchterheid in zijn muziek. Mensen missen elkaar, hebben hulp nodig, voelen jaloezie of vinden onverwacht iets om blij van te worden. Hij behandelt die gevoelens met aandacht. Zijn liedjes staan dicht genoeg bij het gewone leven om er telkens opnieuw in te passen.

ER WAS AL EEN LEVEN VÓÓR DE PLAAT.

William Harrison Withers Jr. werd op 4 juli 1938 geboren in Slab Fork, West Virginia, en groeide op in het nabijgelegen Beckley. Het was mijnwerkersgebied. Als zeventienjarige ging hij bij de Amerikaanse marine. Toen hij in 1967 in Los Angeles terechtkwam, lag er dus al een heel leven buiten de muziekindustrie achter hem. Hij werkte onder meer in de vliegtuigindustrie en betaalde zelf voor demo-opnamen.

Via muzikant Ray Jackson en Forrest Hamilton kwam zijn muziek bij Clarence Avant van Sussex Records terecht. Avant liet Booker T. Jones het debuut produceren. Just As I Am verscheen in 1971. Withers was geen tiener die nog moest ontdekken hoe de wereld werkte. Zijn eerste plaat droeg de blik van iemand die al had gewerkt, gereisd en verantwoordelijkheid had gedragen. Dat hoor je terug in het geduld waarmee hij een verhaal benadert.

TWEE MINUTEN KUNNEN GENOEG ZIJN.

Ain’t No Sunshine duurt ongeveer twee minuten. De opname heeft weinig omhaal nodig: een gitaar, een ritmische bedding en een stem die onmiddellijk het middelpunt vormt. In het herhaalde middendeel wordt de taal bijna een ritme-instrument. Withers blijft bij hetzelfde gevoel, terwijl de spanning toeneemt. Het nummer krijgt zijn kracht doordat het nergens probeert te ontsnappen aan wat er wordt gezegd.

Op hetzelfde album staat Grandma’s Hands. Daar krijgt een herinnering vorm via een heel concreet detail: de handen van zijn grootmoeder. De intimiteit ontstaat uit de manier waarop hij naar iemand kijkt. Hij schrijft geen uitgebreide levensbeschrijving, maar kiest iets kleins waarin zorg, geloof en bescherming samenkomen. Dat is een terugkerende kwaliteit van Withers: hij vindt een ingang die weinig uitleg nodig heeft.

Ook buiten die bekende nummers verdient het debuut tijd. Harlem kijkt naar het leven in de stad, terwijl Hope She’ll Be Happier de ruimte zoekt tussen liefde en verlies. De verschillende stemmingen maken de plaat meer dan een aanloop naar één beroemde single. De begeleiding blijft dicht bij de zang, waardoor je steeds het idee houdt dat er iemand tegenover je zit die zorgvuldig kiest wat hij wil vertellen.

STILL BILL: STEUN EN SCHERPTE.

Het tweede album, Still Bill, verschijnt in 1972. De titel past bij het geluid: de zanger is herkenbaar gebleven, maar zijn band kan de muziek verder uitbouwen. Lean on Me begint met een pianobeweging die bijna vanzelf naar de stem leidt. Het lied maakt wederzijdse afhankelijkheid begrijpelijk zonder er een ingewikkelde theorie van te maken. Iedereen kan degene zijn die helpt, en iedereen kan degene worden die hulp nodig heeft.

Die toegankelijkheid betekent niet dat de plaat voortdurend geruststelt. Use Me heeft een heel andere spanning. Het ritme is strak en beweeglijk, de toetsen zetten een hardnekkig patroon neer en Withers zingt met een mengeling van inzicht en overgave. Je kunt de groove volgen en tegelijk horen dat de verhouding waarover hij zingt niet eenvoudig is. Het nummer laat die twee dingen naast elkaar bestaan.

Op Who Is He (And What Is He to You)? wordt argwaan bijna tastbaar. De begeleiding blijft beheerst, waardoor een kleine nadruk in de zang extra opvalt. Dat maakt Still Bill een fijne plaat om helemaal te draaien. De beroemde troost van Lean on Me krijgt gezelschap van twijfel, begeerte en onrust. Withers geeft het menselijke verkeer meer dan één kleur.

DE BAND WEET WANNEER ZE MOET BLIJVEN.

Op 6 oktober 1972 staat Withers in Carnegie Hall in New York. Het concert verschijnt het jaar daarop als Live at Carnegie Hall. Om hem heen spelen onder anderen James Gadson, Melvin Dunlap, Ray Jackson, Benorce Blackmon en percussioniste Bobbye Hall. Het is een bezetting die de songs ruimte kan geven zonder hun eenvoud kwijt te raken. Een kort lied mag uitgroeien tot een gezamenlijk gesprek.

Vooral in de langere uitvoeringen hoor je hoe belangrijk herhaling kan zijn. De musici voelen wanneer een patroon nog iets oplevert en wanneer er een kleine verandering nodig is. Withers kan tussendoor praten, zingen en reageren op de zaal. Daardoor krijgt de plaat een andere nabijheid dan zijn studioalbums. Je hoort hoe een zorgvuldig geschreven song zich aanpast aan het moment waarop mensen haar samen beleven.

I Can’t Write Left-Handed geeft dat concert bovendien een scherpe menselijke kant. Het nummer benadert oorlog vanuit een gewonde soldaat. De vertelling houdt je bij één persoon, met gevolgen die in zijn dagelijks leven blijven doorwerken. Withers heeft weinig grote woorden nodig om iets groots voelbaar te maken. Zijn rustige benadering geeft de luisteraar juist minder gelegenheid om weg te kijken.

VERDER DAN DE EERSTE KLASSIEKERS.

Met +’Justments uit 1974 groeit de studio-catalogus verder. Daarna verhuist Withers naar Columbia. Het album uit 1975 staat oorspronkelijk bekend als Making Music; zijn officiële catalogus gebruikt ook de titel Making Music, Making Friends. Op de plaat staan onder meer Hello Like Before en Make Love to Your Mind. De omlijsting krijgt andere kleuren, terwijl zijn manier van fraseren direct herkenbaar blijft.

Naked & Warm volgt in 1976. Wie alleen de bekendste Withers-singles kent, vindt in deze middenperiode meer ruimte voor langer aangehouden ritmes en rustige ontwikkelingen. De stem blijft het anker. Hij kan een frase net achter de begeleiding laten hangen of een woord heel licht aanduwen. Het effect is subtiel: het lied lijkt te ademen met degene die het zingt.

LOVELY DAY EN EEN ANDERE BLIK OP DE OCHTEND.

Op Menagerie uit 1977 staat Lovely Day, geschreven met Skip Scarborough. De bas beweegt ontspannen, de begeleiding houdt het licht en de zang maakt van optimisme iets lichamelijks. Je hoeft niet eerst te besluiten dat alles goed gaat. Het ritme neemt je mee voordat je daarover hebt nagedacht. De lang aangehouden noten in het refrein geven die opgewektheid een bijzondere eigen vorm.

Er blijft iets zachts in zitten. De muziek duwt de luisteraar niet voortdurend naar een hoogtepunt, maar houdt een prettige beweging vast. Juist daardoor past het nummer bij zoveel verschillende momenten. De kracht zit in een klein perspectiefverschil: dezelfde dag kan anders aanvoelen wanneer er iemand is aan wie je kunt denken. Withers zingt dat met de vanzelfsprekendheid van een gesprek dat je graag nog even laat duren.

Na ’Bout Love uit 1979 volgen ook belangrijke samenwerkingen. Op Just the Two of Us zingt hij naast de saxofoon van Grover Washington Jr. Die opname hoort bij Washingtons album Winelight, en is dus geen zelfstandig Bill Withers-studioalbum. De soepelheid van de saxofoon en de korrel van zijn stem vullen elkaar aan. Withers blijft herkenbaar binnen een omgeving die door een andere muzikant wordt geleid.

WETEN WANNEER HET GENOEG IS.

Watching You, Watching Me uit 1985 wordt zijn laatste studioalbum. Daarna stopt de stroom nieuwe platen, terwijl zijn bestaande muziek blijft reizen. Andere zangers nemen de liedjes over, producers gebruiken fragmenten en nieuwe luisteraars ontdekken een stem die ouderwets noch gehaast aanvoelt. De catalogus hoeft niet eindeloos te groeien om relevant te blijven.

Withers wordt in 2005 opgenomen in de Songwriters Hall of Fame en in 2015 in de Rock & Roll Hall of Fame. Hij overlijdt in 2020. De erkenning onderstreept vooral iets dat al in de liedjes aanwezig was: hoe zorgvuldig een eenvoudige melodie kan zijn gebouwd, en hoeveel mensen er hun eigen ervaringen in kunnen terugvinden. Zijn muziek laat ruimte om mee te voelen zonder dat je precies hetzelfde leven hoeft te hebben geleid.

ONE THING YOU DIDN’T KNOW.

In Ain’t No Sunshine herhaalt Withers de woorden “I know” zesentwintig keer achter elkaar. Het is een opvallend middendeel voor zo’n korte single. Je kunt het ook horen als een miniatuurles in expressie: herhaling maakt de betekenis niet automatisch kleiner. Door ritme, adem en nadruk kan hetzelfde korte zinnetje steeds meer gaan wegen.

Bekijk de artiestpagina van Withers, Bill voor de vinyluitgaven en meer om te ontdekken.

Lees verder in SOUL en R&B.