KID A. (Radiohead)

Vier akkoorden, een zachte elektronische gloed en een stem die uit elkaar begint te vallen. Everything in Its Right Place opent Kid A alsof Radiohead de vertrouwde instrumenten even buiten de deur heeft gezet. Je herkent Thom Yorke, maar zijn woorden verschijnen ook als losse flarden om hem heen. De muziek geeft je iets om vast te houden en trekt het tegelijk weer uit je handen.

Kid A maakt ook deel uit van KID A MNESIA van Radiohead op vinyl, samen met Amnesiac en aanvullend materiaal. Op de productpagina vind je de actuele beschikbaarheid van deze verzameling.

AFTER THE APPLAUSE.

Na OK Computer uit 1997 waren de verwachtingen enorm. Radiohead had laten horen hoeveel spanning, ruimte en vervreemding een gitaarband in popsongs kon leggen. De opvolger moest daardoor al iets betekenen voordat er een noot van was opgenomen. Voor Yorke werd schrijven moeilijk. De vanzelfsprekendheid waarmee je een nieuw nummer begint, was verdwenen.

Met producer Nigel Godrich werkte de band tussen januari 1999 en april 2000 in onder meer Parijs, Kopenhagen, Gloucestershire en Oxfordshire. Het was een lange zoektocht naar een andere manier van samenwerken. In het latere overzicht van die periode in Q staat een groep die niet simpelweg een nieuwe klank kiest, maar opnieuw moet uitvinden hoe hij muziek maakt.

Dat verschil hoor je. Een gitaar hoeft hier geen herkenbare gitaarpartij te blijven. Een stem hoeft niet altijd vooraan te staan. En een nummer kan zijn samenhang vinden in een herhaalde beweging, een kleur of een spanning die nauwelijks wordt opgelost. Thom Yorke, Jonny Greenwood, Colin Greenwood, Ed O’Brien en Phil Selway blijven samen Radiohead, terwijl hun gebruikelijke rollen minder vast komen te liggen.

A VOICE INSIDE THE MACHINE.

Op de opener blijft de melodie eenvoudig genoeg om haar mee te dragen. Daarom werkt het vervormen zo goed: je hoort steeds het verschil tussen de zingende mens en de brokstukken die rondom hem terugkomen. De techniek neemt de emotie niet weg. Ze maakt hoorbaar hoe moeilijk het is om een gedachte heel te houden.

De titelsong gaat verder naar binnen. Tinkelende toetsen en een beweeglijk ritme geven Kid A iets kleins, bijna speels. Yorkes bewerkte stem lijkt intussen vanachter glas te komen. De woorden zijn minder toegankelijk dan de stemming. Je luistert naar aarzeling, afstand en een melodie die zich voorzichtig door het arrangement beweegt.

Dan zet The National Anthem de deur hard open. De basfiguur blijft maar doorgaan terwijl blazers steeds meer ruimte opeisen. Er is een stevige bodem, maar boven die bodem raakt alles in beweging. Het arrangement klinkt als een kamer die voller wordt dan comfortabel is. Juist de botsing tussen herhaling en onrust houdt de song overeind.

THE HUMAN CENTRE.

Wie Kid A alleen als een koude elektronische plaat beschouwt, komt bij How to Disappear Completely iets anders tegen. De akoestische gitaar is herkenbaar, Yorkes stem klinkt dichtbij. Om die twee heen verschuiven de strijkers langzaam de grond onder het lied. Ze begeleiden niet alleen; ze brengen ook onzekerheid in een melodie die op zichzelf bijna geruststellend zou kunnen zijn.

Het is een van de mooiste spanningen op het album. De zang zoekt beschutting, de muziek houdt de buitenwereld hoorbaar. Je kunt het nummer beleven als een poging om even los te komen van een situatie die te groot is geworden. Daarvoor hoef je de tekst niet als een gecodeerd dagboek te lezen. De manier waarop de stem door die strijkers heen blijft bewegen, vertelt al veel.

Daarna laat Treefingers de zang helemaal weg. De langzame klanklagen maken de overgang naar stilte voelbaar zonder werkelijk stil te vallen. Als luisteraar krijg je een paar minuten waarin niets om een onmiddellijk antwoord vraagt. Binnen de volgorde van het album voelt dat als een noodzakelijke ademhaling.

Optimistic brengt vervolgens weer gitaren, drums en een duidelijker voortstuwende beweging. Toch wordt daarmee niet ineens de oude Radiohead hersteld. Je hoort dit lied na alles wat eraan voorafging. De stevigheid voelt tijdelijk, een eiland in een landschap dat nog steeds verandert. In In Limbo beginnen de gitaarfiguren alweer door elkaar te lopen en verliest dat eiland zijn vaste omtrek.

DANCING WITH THE ALARM ON.

Idioteque maakt van onrust een lichamelijke ervaring. De beat is scherp en kaal. Daarboven blijven enkele akkoorden rondgaan, alsof de muziek in een lus gevangen zit. Yorkes zang heeft haast, maar het ritme biedt geen uitweg. Je kunt op deze song dansen en je toch voortdurend afvragen waar het alarm vandaan komt.

Princeton, waar Lansky het werk op een grote IBM-computer realiseerde, beschrijft die onverwachte verbinding in zijn geschiedenis van computermuziek. Het is een mooie correctie op het idee dat Kid A uit het niets kwam. De band vond nieuwe mogelijkheden door aandachtig te luisteren naar muziek die al bestond, soms ver buiten het gebruikelijke blikveld van rock.

Na de drukte van Idioteque blijft Morning Bell onrustig doortikken. De stem lijkt ergens boven het ritme te zweven. Pas met Motion Picture Soundtrack wordt de beweging echt trager. Orgelachtige klanken en zwierige harpfiguren geven het slot iets plechtigs, maar ook iets breekbaars. Het is geen overwinningstoespraak na een geslaagd experiment. Het klinkt eerder als iemand die na een lange nacht voorzichtig afscheid neemt.

A LANDSCAPE MADE OF SOUND.

De besneeuwde, scherp getekende bergen op de hoes passen bij het gevoel dat deze muziek oproept: grootse ruimte, weinig beschutting. Het artwork ontstond in de samenwerking tussen Stanley Donwood en Thom Yorke. Donwood werkte tijdens de opnamen in de nabijheid van de band, zodat zijn beelden konden reageren op de sfeer van het groeiende album. Beeld en geluid ontwikkelden zich naast elkaar.

Daarom voelt de hoes zo nauw verbonden met de plaat. De bergen hoeven geen letterlijke bestemming aan te wijzen. Ze geven de muziek een omgeving: een plek die aantrekkelijk kan zijn en tegelijk moeilijk bewoonbaar. Ook wanneer de songs melodieus worden, blijft die afstand voelbaar. Het artwork laat je als het ware al even buiten staan voordat de eerste toetsen beginnen.

AN UNEXPECTED NUMBER ONE.

Kid A verscheen op 2 oktober 2000. Er kwamen geen gewone commerciële singles om het publiek stap voor stap naar de plaat te begeleiden; Optimistic kreeg wel radiopromotie. Toch bereikte het album de eerste plaats in zowel het Verenigd Koninkrijk als de Verenigde Staten. De koerswijziging maakte Radiohead dus niet onzichtbaar voor een groot publiek.

Die combinatie blijft bijzonder. Een band met zoveel verwachtingen op zijn schouders leverde een album af dat de luisteraar niet overal tegemoetkomt. Sommige passages geven meteen houvast, andere blijven op afstand. Wie doorluistert, hoort hoe zorgvuldig die momenten zijn verdeeld. De vervreemding krijgt betekenis doordat er telkens weer iets herkenbaars opduikt: een warme stem, een akkoord, een ademhaling tussen twee onrustige songs.

De betekenis van Kid A zit daarom niet alleen in de overstap naar elektronica. De plaat laat horen hoeveel vrijheid er ontstaat wanneer een groep zijn eigen gewoonten onderzoekt. Melodie, ritme en samenspel verdwijnen niet. Ze krijgen andere verhoudingen. Wat eerst ontoegankelijk lijkt, kan daardoor bij een volgende beluistering juist heel dichtbij komen.