GRACELAND. (PAUL SIMON)

DE BAS VERTELT MEE.

De eerste klappen van The Boy in the Bubble laten weinig ruimte voor een voorzichtige binnenkomst. Er zit gewicht in het ritme, de accordeon trekt een felle lijn en de bas beweegt er met een opvallende soepelheid onderdoor. Wanneer Paul Simon begint te zingen, is de muziek al een wereld op zichzelf. Hij stapt erin, zoekt een plek tussen de accenten en maakt er een verhaal van.

Wil je de baslijnen en tegenstemmen zelf blijven volgen? Bekijk Graceland van Paul Simon op vinyl bij SJELF.

Dat is een goede manier om naar Graceland te luisteren. Volg niet alleen de zang, maar kies eens een instrument en blijf daarbij. De bas kan een regel beantwoorden, een gitaarfiguur kan de volgende zin alvast in beweging zetten. Niets hoeft nadrukkelijk naar voren te worden geschoven om toch bepalend te zijn. De songs zijn toegankelijk, terwijl er onder hun bekende oppervlak veel meer gebeurt dan een begeleiding die netjes de akkoorden volgt.

EEN CASSETTE OPENT EEN NIEUWE DEUR.

Halverwege de jaren tachtig was Simon een gevierde songwriter die opnieuw richting zocht. Hearts and Bones uit 1983 had commercieel weinig losgemaakt. Een cassette met Zuid-Afrikaanse muziek, die hij via songwriter Heidi Berg hoorde, wekte een ander soort enthousiasme. Vooral de beweging van Gumboots, gespeeld door de Boyoyo Boys, bleef hangen. In plaats van alleen een verwant ritme te laten naspelen, wilde Simon samenwerken met muzikanten uit die muzikale omgeving.

Daarmee veranderde ook zijn vertrekpunt. De woorden hoefden niet steeds voorop te lopen. Een groove kon eerst een karakter krijgen, waarna een melodie en een vertelling zich ertoe moesten verhouden. Voor een schrijver die zo zorgvuldig met zinnen omgaat, is dat een interessante omkering. Het ritme wordt een gesprekspartner die niet zomaar wijkt wanneer de zanger iets meer ruimte nodig heeft.

SAMENSPELEN, TERUGLUISTEREN, VORMGEVEN.

In februari 1985 gingen Simon en geluidstechnicus Roy Halee naar Johannesburg. In Ovation Studios namen ze ritmische basispartijen op met Zuid-Afrikaanse muzikanten, onder wie gitarist Ray Phiri en bassist Bakithi Kumalo. Halee liet de spelers dicht bij elkaar staan, met oogcontact. De onderlinge reactie moest voelbaar blijven. Simon ontwikkelde vervolgens songs uit het opgenomen materiaal.

De plaat kreeg verder vorm in meerdere studio’s. In New York werd veel gemonteerd en afgewerkt; voor andere bijdragen werd onder meer in Londen en Los Angeles opgenomen. Simon produceerde, Halee verzorgde de opname en klank. Graceland klinkt daardoor tegelijk als samenspel en als zorgvuldig gemaakte studioplaat. De vaart van een goed gevonden groove blijft behouden, ook wanneer de uiteindelijke song uit verschillende werkfasen bestaat.

De muzikanten leveren ieder iets herkenbaars. Kumalo kan zijn bas laten zingen zonder het fundament kwijt te raken. Phiri’s gitaar beweegt met korte, heldere figuren door de ritmes heen. Hun partijen vragen om aandacht, maar maken ook ruimte voor elkaar. Wie de plaat alleen beschrijft als een nieuwe stijl voor Paul Simon, mist hoeveel afzonderlijke muzikale persoonlijkheden dat geluid dragen.

EEN REIS MET LICHT EN SCHADUW.

Het titelnummer heeft iets van een weg die onder je door blijft glijden. De begeleiding houdt een gelijkmatige beweging vast, terwijl Simon in zijn zang kleine versnellingen en aarzelingen toelaat. De bestemming verwijst naar Graceland, het huis van Elvis Presley in Memphis, maar de song voelt ruimer dan een reisverslag. Er klinkt de behoefte in door om ergens aan te komen, ook als je nog niet precies weet wat daar moet veranderen.

Die combinatie van beweging en onzekerheid geeft het album zijn menselijke maat. De muziek klinkt vaak opgewekt, maar de verteller staat niet voortdurend met beide voeten stevig op de grond. Er zijn vragen over liefde, identiteit en de vreemde wereld om hem heen. Simon hoeft de instrumenten niet somber te laten klinken om die spanning voelbaar te maken. Soms komt een onrustige gedachte juist scherper binnen wanneer het ritme vrolijk doorloopt.

I Know What I Know zet een heel ander soort energie neer. De zangreacties maken de vertelling levendig en onvoorspelbaar; de muziek lijkt steeds van meerdere kanten antwoord te krijgen. Gumboots houdt die vaart vast, met een melodie die gemakkelijk tussen de instrumenten door beweegt. Samen laten de nummers horen hoe compact deze plaat kan zijn. Er hoeft geen lange solo te komen voordat een muzikale stem iets eigens heeft gezegd.

STEMMEN DIE DE RUIMTE VERANDEREN.

In Diamonds on the Soles of Her Shoes maakt Ladysmith Black Mambazo de eerste ruimte. De lage stemmen hebben gewicht, de hogere stemmen brengen licht en de gezamenlijke frasering laat de muziek ademen. Zodra de instrumenten binnenkomen, blijft dat vocale begin in je oor zitten. De song heeft zijn sfeer al gevestigd voordat de volle band gaat bewegen.

Joseph Shabalala en zijn groep zijn ook essentieel voor Homeless, dat Simon samen met Shabalala schreef. Hier kun je nog beter horen wat er tussen stemmen gebeurt. Een toon wordt gedragen, een andere stem reageert en de gezamenlijke klank verandert van kleur. Het is een van de plekken waar de plaat je vraagt om de gebruikelijke verhouding tussen zanger en begeleiding los te laten. De zanggroep draagt het verhaal mee.

Daartegenover staat de directe herkenbaarheid van You Can Call Me Al. Het openingsmotief is helder, het ritme uitnodigend en het refrein blijft snel hangen. Toch is het arrangement voortdurend in beweging. De korte basuitbarsting trekt de aandacht even naar beneden, voordat de rest weer doorpakt. Een nummer dat je op de radio bijna achteloos kunt herkennen, blijkt bij aandachtig luisteren verrassend vol kleine ontmoetingen te zitten.

Under African Skies, met Linda Ronstadt naast Simon, kiest voor een zachtere glans. De stemmen vullen elkaar aan zonder hun eigen karakter te verliezen. Verderop brengen That Was Your Mother en All Around the World or the Myth of Fingerprints weer andere ritmische kleuren. Daardoor eindigt de plaat niet als een herhaling van haar eerste vondst. Het muzikale landschap blijft tot het laatste nummer veranderen.

DE GESCHIEDENIS HOORT ERBIJ.

De opnamen in Zuid-Afrika vonden plaats tijdens apartheid en een internationale culturele boycot. Die boycot moest het regime isoleren. Simons besluit om er toch te gaan werken werd bekritiseerd: kon een muzikale samenwerking losstaan van die politieke omstandigheden? Simon verdedigde het project vanuit de samenwerking met de muzikanten. Het verschil tussen die gezichtspunten verdwijnt niet doordat de plaat mooi klinkt of veel mensen bereikte.

Die spanning maakt zorgvuldig luisteren juist zinvol. Graceland gaf deze samenwerkingen een groot internationaal podium, maar de Zuid-Afrikaanse tradities bestonden al lang voordat Simon ermee werkte. Ray Phiri, Bakithi Kumalo, Joseph Shabalala en hun collega’s waren geen onbeschreven bladzijden. Hun kennis en spel hielpen de plaat haar vorm te geven. De artistieke uitwisseling en de kritiek op de omstandigheden horen allebei bij het verhaal.

EEN RUSTIGE HOES, EEN BEWEEGLIJKE PLAAT.

De hoes kiest een opvallend rustige compositie: veel lichte ruimte, kleine letters en centraal een geschilderde ruiter op een paard. Er staat geen groot portret van Simon op de voorkant. Het beeld nodigt uit om even dichterbij te kijken. Voor ons past die verhouding bij de plaat: de eerste indruk is helder, maar de aandacht gaat al snel naar de details binnen het kader.

Op vinyl geeft die ruime vormgeving het kleine beeld extra aanwezigheid. De aantrekkingskracht zit hier in de combinatie van hoes, volgorde en luisteren. Laat de nummers elkaar opvolgen en de verschillen worden deel van één beweging. De openende accordeon, het vocale begin van Diamonds en de terughoudendheid van Homeless gaan anders op elkaar reageren dan wanneer je alleen de bekendste single kiest.

EEN NIEUWE MAATSTAF.

Graceland verscheen op 25 augustus 1986 en werd Simons commercieel succesvolste soloalbum. In 1987 won het de Grammy voor Album of the Year; in 1988 volgde Record of the Year voor het titelnummer. Dat zijn twee verschillende onderscheidingen. De blijvende aantrekkingskracht zit ondertussen in iets minder telbaars: de songs kunnen gemakkelijk binnenkomen en tegelijk uitnodigen om preciezer te luisteren.