PASTEL BLUES. (Nina Simone)

Een handklap, een scherp tikje van de hi-hat en een stem die geen inleiding nodig heeft. Be My Husband opent Pastel Blues met zo weinig middelen dat ieder accent opvalt. Nina Simone herhaalt haar regels, maar de betekenis blijft bewegen: toenadering, verlangen, een eis. Ruim een halfuur later eindigt de plaat in de onophoudelijke vaart van Sinnerman. Tussen die twee ritmes ontvouwt zich een album waarin een liedje telkens een andere vorm van menselijk tekort kan bevatten.

Van Be My Husband tot Sinnerman verdient deze plaat je volle aandacht. Bekijk Pastel Blues van Nina Simone op vinyl bij SJELF.

1965: DE STEM KIEST ZELF.

Nina Simone is in deze periode allang meer dan een zangeres met een bijzonder timbre. Ze is een pianist met een klassieke opleiding, een arrangeur en een vertolker die zelf bepaalt hoeveel gewicht een regel krijgt. Als kind speelde ze in de kerk van haar moeder. Haar liefde voor Bach en andere klassieke componisten blijft aanwezig wanneer ze later blues, populaire songs en spirituals naar haar hand zet. De verschillende tradities ontmoeten elkaar in haar manier van spelen.

Tegelijk krijgt haar betrokkenheid bij de Amerikaanse burgerrechtenbeweging steeds nadrukkelijker een plaats in haar werk. Op In Concert uit 1964 heeft Mississippi Goddam daar al onmiskenbaar uitdrukking aan gegeven. Dat wordt niet door iedere recensent gewaardeerd. Een stuk in Debonair uit januari 1965 probeert haar zelfs terug te sturen naar intieme blues en weg van protest. Pastel Blues laat horen hoe beperkt zo'n verdeling is. Verlangen naar liefde, een behoefte aan waardigheid en verzet tegen geweld bestaan hier binnen dezelfde muzikale taal.

EEN KLEINE GROEP, VEEL RUIMTE.

De opnamen komen uit sessies in New York tussen maart 1964 en mei 1965. Hal Mooney is de producer. Naast Simone vermelden de credits gitaristen Al Schackman en Rudy Stevenson, contrabassist Lisle Atkinson en drummer Bobby Hamilton. Simone neemt zang, piano en arrangementen voor haar rekening. Het album verzamelt dus werk uit verschillende momenten, maar haar manier van fraseren houdt de muziek bij elkaar.

De begeleiding blijft vaak dichtbij en overzichtelijk. Er hoeft geen groot orkest te worden opgetrokken om een zin dramatisch te maken. Een korte pianoreactie kan genoeg zijn; een verschoven accent kan de stemming laten kantelen. Je hoort hoe de stem soms op de maat gaat zitten en zich er even later van losmaakt. Dat geeft de songs iets van een gesprek waarvan de uitkomst nog niet vastligt. Zelfs wanneer je de melodie kent, blijft het moment waarop Simone een woord neerzet een verrassing.

BE MY HUSBAND: BIJNA NIETS OM JE ACHTER TE VERSTOPPEN.

De openingssong staat op naam van Andrew Stroud, haar toenmalige echtgenoot en manager. De begeleiding bestaat uit handklappen en hi-hat. Daardoor krijgt de zang een lichamelijke directheid: adem, nadruk en ritme blijven dicht bij elkaar. Simone kan een regel bijna terloops beginnen en hem aan het einde aanscherpen. Wat eerst als een uitnodiging klinkt, krijgt door herhaling ook iets dringends.

De opname nodigt uit om naar kleine veranderingen te luisteren. Het ritme doet steeds opnieuw hetzelfde voorstel, maar de stem antwoordt nooit helemaal op dezelfde manier. Een beklemtoond woord, een ruwer randje of een aangehouden klank verandert de verhouding. Daar zit een belangrijk deel van Simones kunst als vertolker. Ze hoeft de tekst niet uit te leggen, omdat ze de spanning al in de uitvoering hoorbaar maakt.

DE KORTE SONGS VERDIENEN HUN PLAATS.

Na die kale opening krijgt Nobody Knows You When You're Down and Out een lossere beweging. Het oude bluesnummer van Jimmie Cox gaat over de kwetsbaarheid van voorspoed: zodra het geld en de glans verdwijnen, blijkt hoeveel van de omringende aandacht werkelijk overeind blijft. Simone laat de melodie soepel lopen. Die lichtheid maakt de bitterheid juist goed hoorbaar, alsof de verteller de les al vaker heeft geleerd.

End of the Line trekt het tempo van de beleving verder omlaag. Vervolgens zet Trouble in Mind verdriet naast de mogelijkheid dat er iets kan veranderen. Tell Me More and More and Then Some heeft weer een heel andere intimiteit: de stem lijkt iemand vlakbij aan te spreken. De overgang naar Chilly Winds Don't Blow voelt ruimer, met een verlangen om ergens anders terecht te komen. Op de eerste plaatkant krijgt geen enkele emotie het laatste woord. De songs leggen verschillende antwoorden naast elkaar.

STRANGE FRUIT: IEDER WOORD TELT.

Kant B begint met Ain't No Use, voordat Strange Fruit de ruimte ingrijpend verandert. Het lied werd geschreven door Abel Meeropol, die de naam Lewis Allan gebruikte, en is vooral bekend geworden door Billie Holidays opname uit 1939. Het richt zich tegen het lynchen van zwarte Amerikanen. Achter het beeld van vruchten aan een boom gaat racistisch geweld schuil. Die achtergrond hoort bij het lied; zonder die kennis dreigt de schoonheid van de muziek de aanklacht te bedekken.

Simones versie vraagt om aandacht voor de afstand tussen woorden. De piano laat klanken staan en de stem beweegt van ingehouden naar fel. Er is geen comfortabele cadans waarin je als luisteraar kunt verdwijnen. Het blijft een confrontatie. Binnen Pastel Blues vergroot deze song bovendien het perspectief: de pijn van afzonderlijke relaties staat ineens naast geweld dat een hele samenleving raakt. Dat gebeurt zonder dat Simone een andere zangeres hoeft te worden. Dezelfde beheersing van timing draagt beide.

SINNERMAN: TIEN MINUTEN ZONDER SCHUILPLAATS.

Dan zet de piano Sinnerman in beweging. Simone maakt van het traditionele lied een uitvoering van ruim tien minuten. De verteller zoekt een toevlucht, maar vindt nergens een uitweg. De herhaalde pianobeweging geeft dat zoeken een fysieke onrust. De zang duwt naar voren, terwijl het ritme het gevoel oproept dat stilstaan geen mogelijkheid meer is.

De lengte is wezenlijk voor de werking. Een korte versie zou de terugkeer van patronen niet dezelfde druk kunnen geven. De muziek bouwt niet alleen op door telkens iets toe te voegen. Er worden ook onderdelen weggehaald, waardoor de handklappen en de onderlinge reacties ineens alle aandacht krijgen. Wanneer het volle spel terugkomt, hoor je hoeveel verwachting er tijdens die uitdunning is ontstaan.

Volg eens de piano terwijl de stem sterker wordt, en wissel daarna van aandacht. Wat eerst begeleiding leek, blijkt de richting van het hele nummer te bepalen. De groep houdt de beweging gaande zonder iedere seconde vol te spelen. Tegen het einde heeft de herhaling haar aanvankelijke vanzelfsprekendheid verloren. Het patroon is vertrouwd geraakt, maar voelt tegelijkertijd steeds dwingender. De plaat sluit af met een uitvoering die je gevoel voor verstreken tijd verandert.

DE ZACHTE KLEUR VAN DE HOES.

Op de oorspronkelijke Philips-hoes kijkt Simone de luisteraar aan vanuit een blauw getint portret. Haar naam en de albumtitel staan in sierlijk schrift op een lichte achtergrond. De fotografie wordt toegeschreven aan Maurice Seymour. Het is een beheerste presentatie, die ruimte laat rond het gezicht en de letters. Op een platenhoes op ware grootte krijgt die blik meer nadruk dan in een klein digitaal vierkantje.

De verpakking bewaart daarmee een interessante spanning. De lichte kleur en de titel suggereren zachtheid, terwijl de muziek ook scherpte en onrust toelaat. Je kunt de hoes naast de draaitafel laten staan en merken hoe je er na Strange Fruit anders naar kijkt. Het beeld verandert niet, maar de stem heeft er inmiddels een andere betekenis naast gezet.

EEN ALBUM DAT LANGZAAM VERDER REIKT.

De blijvende betekenis van Pastel Blues is goed te volgen via de muziek die eruit voortkomt. Talib Kweli bevestigde in een interview dat Sinnerman werd gesampled voor Get By. Hij beschreef Simone bovendien als een belangrijke muzikale gids. Daarmee belandt een deel van deze opname in een nieuwe context, bij luisteraars die de oorspronkelijke lp misschien nog helemaal niet kennen.

Ook de heruitgaven houden het volledige album beschikbaar. De officiële Nina Simone-winkel bracht het opnieuw onder de aandacht binnen de Verve Acoustic Sounds-reeks. Dat geeft naast de beroemde afsluiter ook de kortere songs opnieuw een plaats. De kracht van Pastel Blues zit juist in die verhouding. Een luisterbeurt brengt je van directe aanspreking naar twijfel, van intieme toenadering naar publieke aanklacht, en uiteindelijk naar een lange muzikale zoektocht. De stem houdt de deur open, maar bepaalt zelf hoe lang je moet blijven luisteren.