WHAT'S GOING ON. (Marvin Gaye)

EERST HOOR JE MENSEN.

De plaat begint alsof je ergens binnenloopt. Er wordt gepraat, iemand begroet iemand anders, een saxofoon trekt een losse lijn door het geroezemoes. Dan komt die stem. Soepel, bijna vertrouwelijk, maar met iets dringends onder de oppervlakte. Marvin Gaye vraagt wat er aan de hand is, en je voelt meteen dat een beleefd antwoord niet zal volstaan.

Wil je horen hoe deze songs in elkaar overvloeien? Bekijk What's Going On van Marvin Gaye op vinyl bij SJELF.

Dat is het bijzondere aan What's Going On. Een album over oorlog, armoede, verslaving en een beschadigde wereld ontvangt je met warmte. De muziek houdt je gezelschap terwijl de onderwerpen steeds moeilijker worden. Zelfs wie eerst vooral de groove hoort, komt vroeg of laat bij de woorden uit. De schoonheid van de plaat maakt wegkijken uiteindelijk lastiger.

EEN STEM ZOEKT ANDERE WOORDEN.

Gaye had bij Motown al lang bewezen wat hij kon. Zijn stem kon een dansvloer bereiken, een liefdeslied laten gloeien en twijfel hoorbaar maken zonder de melodie los te laten. Met Tammi Terrell had hij bovendien een duetpartner gevonden bij wie zingen als een gesprek klonk. Haar dood in 1970 raakte hem diep.

Tegelijkertijd keek hij steeds kritischer naar het werk dat hij maakte. Buiten de studio woedde de Vietnamoorlog. De verhalen van zijn broer Frankie, die daar had gediend, brachten die oorlog zijn eigen leven binnen. Gaye zocht muziek waarin de onrust van dat moment naast verdriet, familie en geloof kon bestaan. Hij wilde zelf bepalen wat hij zei en hoe dat klonk.

De titeltrack had meerdere vaders. Renaldo ‘Obie’ Benson van de Four Tops was geschokt door politiegeweld dat hij in Berkeley had gezien. Samen met Al Cleveland werkte hij aan een lied dat bij Gaye terechtkwam. Die hielp het verder vorm te geven en gaf het zijn stem. Op de hoes staat later één grote naam; achter het openingsnummer zit een ontmoeting tussen drie schrijvers.

DE PLAAT WAAR MOTOWN AAN MOEST WENNEN.

De eerste opname van de titeltrack ontstond in de zomer van 1970. Motown-baas Berry Gordy zag aanvankelijk weinig in het resultaat. Dat aarzelende onthaal vertelt iets over de spanning binnen het label: Gaye was een belangrijke zanger met een herkenbaar publiek, en hier leverde hij een lied af dat zich lastig in de gebruikelijke verwachtingen liet vangen.

Toen de single in januari 1971 toch verscheen, sloeg hij aan. Vervolgens werkte Gaye in maart aan de rest van het album. Het grootste deel kwam tot stand in Detroit, met vertrouwde Motown-musici. David Van De Pitte verzorgde de arrangementen en leidde het orkest; Gaye droeg zelf de verantwoordelijkheid als producer. Aanvullende opnames in Los Angeles gingen nog aan de release vooraf.

Op 21 mei 1971 verscheen het resultaat bij Tamla, onderdeel van Motown. Negen nummers vormden samen een doorlopend verhaal. De songs kregen een eigen karakter, maar hielden contact met elkaar. Daardoor voelt een overgang vaak als een verandering van gedachte: het gesprek gaat verder, alleen kijkt de zanger inmiddels een andere kant op.

ALLES BEWEEGT, NIETS HOEFT TE DUWEN.

Luister eens naar de ruimte tussen de instrumenten. De bas beweegt vrij rond de melodie, de percussie blijft kleine accenten plaatsen en de strijkers geven de zang een zachte omgeving. Er gebeurt voortdurend iets. Toch voelt het zelden druk. De partijen lijken rekening met elkaar te houden, alsof iedere muzikant weet dat het belangrijkste detail soms pas hoorbaar wordt wanneer iemand anders even terugstapt.

Gaye zingt bovendien vaak met zichzelf. Een stem begint een gedachte, een andere lijkt die te beamen of vanaf de zijkant te bekijken. Daardoor kan één zin tegelijk geruststellend en onzeker klinken. Je hoort geen keurige scheiding tussen een vaste hoofdpersoon en achtergrondzangers. Het is eerder één mens met meerdere reacties op wat hij ziet.

Die manier van zingen geeft de plaat haar nabijheid. Gaye hoeft zijn woorden niet voortdurend kracht bij te zetten. Soms trekt hij een klank juist langer door, soms laat hij een frase haast terloops vallen. Dat vraagt iets van de luisteraar: aandacht voor de beweging in een stem, voor de manier waarop een vraag langzaam in een smeekbede verandert.

DE WERELD KOMT STEEDS DICHTERBIJ.

Na het openingsnummer verkleint What's Happening Brother de afstand tot het onderwerp. De oorlog keert terug in de blik van iemand die thuiskomt en zijn omgeving opnieuw probeert te begrijpen. Werk, geld, vrienden, het gewone leven: juist die alledaagse zorgen maken de vervreemding voelbaar. Je hoeft geen slagveld te horen om te begrijpen dat er iets blijvend is veranderd.

Vervolgens wordt de muziek zwevender. Flyin' High (In the Friendly Sky) benadert verslaving vanuit een kwetsbare binnenwereld. Het nummer laat je dicht bij de stem komen, zonder de pijn eenvoudig op te lossen. Die aanpak past bij het hele album. Gaye maakt ruimte voor mensen die vastlopen en geeft hun ervaring een melodie die je wilt blijven volgen.

In Save the Children raken spreken en zingen met elkaar verweven. De zorg richt zich op wat een volgende generatie zal erven. Het korte God Is Love brengt daar geloof tegenover. Binnen deze volgorde klinkt religie als iets waar de zanger zich aan probeert vast te houden wanneer de wereld onvoldoende houvast biedt.

WARMTE ZONDER GERUSTSTELLING.

Mercy Mercy Me (The Ecology) heeft zo'n vloeiende beweging dat je het gemakkelijk als een prettig moment tussendoor zou kunnen ervaren. Maar de tekst kijkt naar vervuiling en naar de schade die mensen aan hun leefomgeving toebrengen. De zachte voordracht maakt dat onderwerp niet kleiner. Ze laat het verdriet erover binnenkomen zonder voortdurend alarm te slaan.

Op de tweede plaatkant krijgt Right On meer tijd om zich te ontwikkelen. De ritmische beweging houdt aan terwijl de stem er vrijer doorheen kan gaan. Daarna trekt Wholy Holy het tempo van de aandacht omlaag. Het is een moment om te blijven hangen bij de klank van een stem en de ruimte eromheen, voordat het slotnummer de straat weer binnenbrengt.

Inner City Blues (Make Me Wanna Holler) geeft financiële druk en frustratie een lichamelijk ritme. De herhaling voelt hier als iets waar iemand moeilijk aan ontsnapt. Aan het einde keert muziek uit de opening terug. Dat sluit de cirkel, maar laat de vraag open. Een plaatkant loopt af; het leven waarover deze liedjes gaan, gaat gewoon door.

EEN MAN IN DE REGEN.

De hoes geeft die houding een gezicht. Fotograaf Jim Hendin maakte de beelden bij Gayes huis in Detroit. Tijdens het fotograferen buiten sloeg het weer om. Het vocht op de jas en het haar werd onderdeel van een portret dat nauwelijks op een opgewekte promotiefoto lijkt. Gaye kijkt langs de camera heen, met zijn kraag omhoog en zijn gedachten ergens anders.

Art director Curtis McNair werkte aan de vormgeving. Binnenin de uitklaphoes stonden onder meer liedteksten, namen van de meewerkende musici en familiefoto's. Daardoor krijgt het album ook als voorwerp een persoonlijke schaal. Je ziet de zanger als iemand met ouders, verwanten en een geschiedenis. De grote zorgen in de muziek komen uit een concreet leven.

EEN ALBUM DAT OM AANDACHT BLIJFT VRAGEN.

De titeltrack bleek geen eenmalige uitzondering. Ook Mercy Mercy Me en Inner City Blues bereikten de Amerikaanse poptop tien. De plaat liet zien dat dit publiek ruimte had voor een zanger die een heel album naar zijn eigen overtuiging vormgaf. In 2003 werd What's Going On opgenomen in het Amerikaanse National Recording Registry.

Toch is zijn betekenis het duidelijkst wanneer je even niet aan zulke erkenning denkt. Zet het album aan en volg hoe de aandacht verschuift: van een begroeting naar oorlog, van het dagelijks leven naar kinderen, van geloof naar de toestand van de aarde. Alles blijft menselijk van formaat. Gaye klinkt dichtbij genoeg om je mee te nemen, ook wanneer hij geen antwoord heeft.

Op vinyl helpt de oorspronkelijke volgorde om die beweging te volgen. Laat de overgangen hun werk doen en geef ook de minder bekende songs hun plaats tussen de drie grote singles. Vooral dan hoor je hoe zorgvuldig de plaat is opgebouwd. Elk nieuw onderwerp draagt nog iets mee van het vorige. Tegen het einde is die losse begroeting uit de opening een vraag geworden die je zelf blijft stellen.