TO PIMP A BUTTERFLY. (Kendrick Lamar)

Een baslijn kronkelt tussen elektronische geluiden door. George Clinton verschijnt, stemmen veranderen van gedaante en Kendrick Lamar stapt een wereld binnen waarin rijkdom tegelijk beloning en valstrik is. Wesley's Theory opent To Pimp a Butterfly alsof de toekomst al begonnen is, maar de rekening nog moet komen. Wie een keurige opvolger van good kid, m.A.A.d city verwachtte, kreeg in maart 2015 een album dat iedere deur tegelijk leek open te zetten.

Wil je de muzikale verbanden over de hele plaat volgen? Bekijk To Pimp a Butterfly van Kendrick Lamar op vinyl bij SJELF.

AFTER COMPTON.

Op good kid, m.A.A.d city uit 2012 had Lamar zijn jeugd in Compton opgebouwd als een verhaal met personages, telefoongesprekken en gevaarlijke omwegen. Het succes bracht hem naar grote zalen en een internationaal publiek. Voor het volgende album veranderde de vraag. Wat gebeurt er met iemand die zijn omgeving verlaat, terwijl die omgeving hem vanbinnen blijft bepalen?

In een interview met NPR beschreef Lamar de ongemakkelijke afstand tussen een volle concertzaal en de mensen thuis. Tijdens het reizen waren er vrienden die stierven en familieleden die problemen hadden. Op het podium had hij invloed op duizenden vreemden; bij de mensen die hij kende, kon hij niet altijd aanwezig zijn. Die tegenstelling werd een motor van het album. Succes maakte het verhaal ingewikkelder.

A WIDER HISTORY.

Een reis naar Zuid-Afrika in 2014 hielp hem zijn persoonlijke geschiedenis in een groter verband te zien. Hij bezocht onder meer Robbeneiland, waar Nelson Mandela gevangen had gezeten. In de mondelinge geschiedenis van het album bij de Recording Academy vertellen Lamar en zijn medewerkers hoe die ervaring de richting van de muziek veranderde.

Jazz, soul en funk werden daarbij onderdeel van de taal waarin Lamar verder dacht. Rond hem werkten onder anderen Terrace Martin, Sounwave, Thundercat en Flying Lotus. Hun verschillende achtergronden maakten een album mogelijk dat kon schakelen tussen rap, instrumentaal samenspel en bijna theatraal stemgebruik, zonder de ritmische kern te verliezen.

THE STUDIO AS AN ENSEMBLE.

Veel van het album werd opgenomen en gemixt in No Excuses Studio. Technicus Derek “MixedByAli” Ali vertelde aan Sound on Sound dat Lamar soms eerst voorlopige melodieën en klanken over bas en drums zette. De definitieve woorden en zang volgden later, wanneer de muziek verder was uitgewerkt. Het schrijven en opnemen grepen dus in elkaar.

Dat hoor je aan de ruimte die de stem inneemt. Soms duwt Lamar tegen het ritme, soms legt hij er korte accenten tussen. Hij verandert zijn toon van droog en afstandelijk naar gejaagd of bijna gebroken. De productie moet die bewegingen kunnen dragen. Een druk arrangement kan plotseling plaatsmaken voor een passage waarin de stem veel directer naar voren komt.

Ali werkte met een mengtafel en externe apparatuur, maar de betekenis daarvan zit hier in het resultaat: bas, drums, stemmen en instrumentale details moeten afzonderlijk herkenbaar blijven binnen een dicht geheel. Het album klinkt rijk gevuld zonder dat ieder nummer dezelfde textuur krijgt. De overgangen zijn minstens zo belangrijk als de losse tracks.

FUNK WITH SOMETHING AT STAKE.

King Kunta is een van de duidelijkste toegangspoorten. De bas zet een korte, stugge beweging neer. De stem kan daaromheen uitdagen en versnellen, terwijl het lichaam het ritme onmiddellijk begrijpt. Sounwave vertelde dat een vroege versie juist veel jazzachtiger was. Lamar vroeg om een vuiler, eenvoudiger fundament; andere drums en Thundercats bas hielpen dat vorm te geven.

Die eenvoud is betrekkelijk. De groove houdt je op dezelfde plek terwijl Lamar steeds meer spanning aanbrengt. Het is dansmuziek waarin zelfvertrouwen hoorbaar wordt opgebouwd. Op Wesley's Theory bewegen de elektronische en instrumentale lagen juist veel grilliger. De verleiding van het geld krijgt een bijna carnavaleske klank: aantrekkelijk, druk en moeilijk stil te zetten.

THE VOICE TURNS INWARD.

Midden in die beweeglijke muziek staat u. Lamars stem klinkt daar ontregeld, alsof een beschuldiging telkens opnieuw uit dezelfde mond moet worden geperst. Het nummer maakt van zelfkritiek geen nette terugblik. Je hoort iemand die nog in het conflict zit.

Het terugkerende gesproken gedicht verbindt zulke momenten met de rest van de plaat. Steeds komt er een stukje bij. Woorden die eerst op zichzelf lijken te staan, krijgen later een andere plaats in het geheel. Daardoor vraagt het album om geheugen: wat eerder klonk, blijft actief tijdens het volgende nummer.

In het gesprek met NPR benadrukte Lamar dat de harde zelfbeschuldiging op The Blacker the Berry op hemzelf gericht was. Dat onderscheid is belangrijk. Hij presenteert zich niet als iemand die buiten het probleem staat en zijn gemeenschap eenvoudig kan beoordelen. Zijn publieke stem en zijn eigen woede kunnen tegelijkertijd bestaan.

ALRIGHT LEAVES THE ALBUM.

Alright opent vervolgens een ruimte waarin opluchting mogelijk wordt. De korte refreinregel is gemakkelijk gezamenlijk te zingen. Binnen het album staat die hoop naast angst, twijfel en geweld. Daardoor klinkt ze als iets wat mensen nodig hebben om verder te kunnen.

In 2015 werd het nummer bij protesten tegen politiegeweld gezongen. De opname kreeg zo een tweede leven buiten de albumvolgorde. Een individuele vertelling werd een collectieve uiting. Dat maakt de plaats van Alright bijzonder: het kan een mensenmassa verbinden en tegelijk onderdeel blijven van een plaat die geen eenvoudige geruststelling biedt.

Ook i krijgt zijn kracht door de omgeving waarin het verschijnt. Na zoveel botsende stemmen klinkt zelfliefde niet als een vanzelfsprekend bezit. Het is iets waarvoor ruimte moet worden gemaakt. De onrustige albumversie houdt die inspanning hoorbaar.

WHO GETS THE PICTURE?

De hoes, gefotografeerd door Denis Rouvre, verplaatst een groep zwarte mannen en kinderen naar de voorkant van het Witte Huis. Het zwart-witbeeld is vol gezichten, lichamen, gebaren en zichtbaar geld. Onderaan ligt een witte figuur met een rechtershamer. Het tafereel leest als een uitdagend geënsceneerde omkering van macht.

Lamar staat hier tussen anderen. Je moet door de groep kijken om hem te vinden. Dat past bij een album waarin zijn eigen loopbaan steeds terugleidt naar een gemeenschap. De monumentale achtergrond hoort bij officiële macht; de drukke voorgrond breekt de afstand die zo'n gebouw gewoonlijk schept. De hoes stelt visueel dezelfde vraag als de muziek: wie krijgt toegang, en wat verandert er wanneer die toegang wordt opgeëist?

A CONVERSATION ACROSS TIME.

Op Mortal Man eindigt het album in een geconstrueerd gesprek met Tupac Shakur. Lamars vragen worden gecombineerd met antwoorden uit een ouder interview. Het is geen echte ontmoeting tussen de twee, maar een montage die twee generaties naast elkaar zet.

Dat slot maakt de eerdere verwijzingen naar invloed en verantwoordelijkheid concreet. Een artiest kan een stem erven, maar daarmee nog niet alle antwoorden. De stilte aan het einde voelt daarom niet als een afgeronde conclusie. De volgende stap blijft bij de levende spreker, en bij de luisteraar.

AN ALBUM THAT STAYS OPEN.

In 2016 won To Pimp a Butterfly de Grammy voor Best Rap Album. Alright won daarnaast Best Rap Song en Best Rap Performance. Die erkenning bevestigde de zichtbaarheid van een plaat die commercieel succes combineerde met een uitgesproken en veeleisende vorm.

De blijvende aantrekkingskracht zit ook in de manier waarop het album zich laat herbeluisteren. Eerst vallen de stem, de bas en de grote contrasten op. Later worden de tussenstukken, de herhaalde woorden en de verschuivende perspectieven belangrijker. Een nummer dat afzonderlijk direct klinkt, kan binnen het geheel een ingewikkeldere betekenis krijgen. De plaat geeft haar samenhang geleidelijk prijs.