A LOVE SUPREME. (John Coltrane)

De bas speelt vier noten. Je kunt ze bijna meteen onthouden. Om die kleine beweging heen beginnen piano, drums en saxofoon een gesprek dat een hele plaat zal duren. Op A Love Supreme hoeft John Coltrane geen uitgebreid thema neer te leggen om een wereld te openen. Jimmy Garrison geeft hem een paar tonen en een vast punt. Alles wat daarna gebeurt, kan zich daartoe verhouden.

Neem de tijd voor alle vier de delen: bekijk A Love Supreme van John Coltrane op vinyl bij SJELF.

Er zit rust in dat begin, maar ook verwachting. De gong heeft de ruimte al opengezet, de bekkens blijven bewegen en Coltranes tenor klinkt alsof hij iets probeert te formuleren dat nog niet in één zin past. Dat is een goede manier om dit album binnen te stappen: volg eerst wat je hoort. De geschiedenis en de betekenissen komen daarna.

VOORBIJ DE EERSTE GROTE STAPPEN.

Toen Coltrane deze muziek in december 1964 opnam, had hij al verschillende levens als muzikant achter zich. Hij had gespeeld met Miles Davis en Thelonious Monk, de ingewikkelde akkoordbewegingen van Giant Steps onderzocht en met My Favorite Things een bekend theaterlied omgevormd tot een lang, cirkelend avontuur. Zijn belangstelling verschoof steeds meer naar de mogelijkheden binnen een klank, een motief of een langer aangehouden harmonisch gebied.

Dat betekende niet dat de melodie verdween. Bij Impulse! had hij ook ballads opgenomen en samengewerkt met Duke Ellington en zanger Johnny Hartman. Tederheid en felheid hoorden bij dezelfde zoektocht. Op A Love Supreme komen die kanten dichtbij elkaar: een eenvoudige frase kan houvast bieden, terwijl de manier waarop hij haar speelt voortdurend verandert.

EEN DANKWOORD DAT MUZIEK WERD.

Coltrane schreef zelf de toelichting bij de plaat. Daarin keek hij terug op een geestelijk ontwaken in 1957 en beschreef hij zijn verlangen om mensen via muziek iets goeds te geven. Hij presenteerde het album als een dankbetuiging aan God. Dat persoonlijke uitgangspunt staat dus niet los van de opname; het hoort bij de manier waarop hij het werk aan zijn luisteraars uitlegde.

De vier titels geven de suite een richting: erkenning, een besluit, het nastreven daarvan en uiteindelijk een psalm. Het zijn woorden die beweging suggereren. Coltrane laat geen afgesloten conclusie horen, maar een weg naar iets toe. Daardoor blijft er ook ruimte voor iemand die die religieuze overtuiging niet deelt. Concentratie, twijfel, volhouden en dankbaarheid zijn in de klank te herkennen zonder dat je vooraf een geloofsbelijdenis hoeft te onderschrijven.

VIER MENSEN IN DEZELFDE RUIMTE.

De oorspronkelijke suite werd op 9 december 1964 opgenomen in Rudy Van Gelders studio in Englewood Cliffs, New Jersey. Bob Thiele produceerde. Coltrane speelde tenorsaxofoon, McCoy Tyner piano, Jimmy Garrison contrabas en Elvin Jones drums. Die bezetting staat bekend als zijn klassieke kwartet. Het is belangrijk om alle vier te noemen: deze muziek ontleent haar kracht aan de onderlinge reacties.

Tyner zet akkoorden neer met gewicht. Ze kunnen kort en krachtig zijn, maar de ruimte ertussen blijft hoorbaar. Garrison geeft de muziek een bodem die niet star wordt. Jones strooit accenten om de maat heen, waardoor het ritme tegelijk vooruitgaat en lijkt rond te draaien. Coltranes lange lijnen krijgen daardoor steeds een andere ondergrond. Luister een passage opnieuw met je aandacht bij de drums en de saxofoon lijkt op een andere manier te bewegen.

De bekende voorstelling van vier muzikanten die in één keer alles definitief op band zetten, vraagt wel om nuance. De uiteindelijke opname bevat ook later toegevoegde partijen. Bovendien nam Coltrane de volgende dag verder op met Archie Shepp en Art Davis erbij. De uitgebreide Complete Masters-uitgave maakt die alternatieve mogelijkheden hoorbaar. Het oorspronkelijke album berust op een keuze uit dat werk; de vierdelige vorm is bewust behouden.

ACKNOWLEDGEMENT: EERST DE KLANK, DAN DE WOORDEN.

In het eerste deel blijft Garrisons basfiguur herkenbaar, ook wanneer Coltrane erboven uitwaaiert. De saxofoon kan scherp aanzetten, een toon vasthouden of met een snelle reeks verdergaan. Het mooie is dat die eenvoudige basis niet kleiner wordt door alles eromheen. Ze krijgt juist meer lading doordat je haar steeds opnieuw terugvindt.

Tegen het einde verplaatst Coltrane het motief door verschillende toonhoogten. Daarna verschijnt zijn stem en wordt de titel hoorbaar als herhaalde gezongen frase. Wat eerst een baslijn was, krijgt woorden. Musicoloog Lewis Porter beschrijft hoe Coltrane hier de herkenning tot laat in het deel bewaart. De luisteraar heeft het centrale idee al een tijd gehoord voordat de betekenis ervan wordt uitgesproken.

RESOLUTION EN PURSUANCE: DE BEWEGING NEEMT TOE.

Resolution heeft een steviger vooruitstrevend karakter. Het thema komt directer naar voren en het samenspel krijgt meer druk. Tyner neemt ruimte in met een solo die zowel percussief als melodisch is. Zijn piano geeft geen commentaar vanaf de zijlijn; ze voert het gesprek een andere kant op. Wanneer de saxofoon terugkeert, hoor je opnieuw hoe sterk een thema kan werken nadat andere stemmen het gebied eromheen hebben verkend.

Op kant B zet Jones Pursuance in beweging. De drums staan eerst nadrukkelijk vooraan en maken vervolgens plaats voor het kwartet. De muziek heeft vaart, maar de instrumenten lopen niet simpelweg achter elkaar aan. Ze duwen, reageren en verschuiven de nadruk. Dat maakt dit deel spannend om met aandacht te volgen: een accent kan de richting van een hele frase veranderen.

Later wordt Garrisons bas veel duidelijker blootgelegd. Je hoort het hout, de aangeslagen snaar en de ruimte tussen de tonen. Na de drukte krijgt iedere beweging extra gewicht. Deze overgang laat zien hoe Coltrane de lengte van een album gebruikt. De stilte en de vertraging doen mee aan het verhaal, net als de passages waarin iedereen tegelijk speelt.

PSALM: EEN STEM ZONDER GEZONGEN TEKST.

Het laatste deel maakt een bijzondere verbinding tussen schrift en klank. Op de hoes staat een gedicht van Coltrane. In Psalm volgt zijn saxofoon de lettergrepen en het ritme van die tekst. Hij draagt het gedicht als het ware voor op zijn instrument. Porter heeft die relatie uitvoerig beschreven: wie de tekst erbij houdt, kan horen hoe de frasen met de woorden meebewegen.

Ook zonder mee te lezen heeft de tenor hier iets sprekends. De lijnen worden onderbroken door ademruimte. Een toon kan nadrukkelijker worden neergezet, een volgende zin kan lager beginnen. De andere muzikanten geven hem een vrijer bewegende achtergrond. Daardoor voelt het slot anders dan een gebruikelijke laatste solo boven een vast rondje akkoorden. De plaat eindigt in een vorm van voordracht.

EEN GEZICHT, EEN TITEL, EEN BINNENKANT.

De hoesfoto is gemaakt door producer Bob Thiele. Coltranes gezicht en de grote witte letters bepalen het beeld. Dat sobere ontwerp past bij de concentratie van de muziek: het geeft je weinig afleiding voordat de plaat begint. Binnenin maken de toelichting en het gedicht de persoonlijke bedoeling zichtbaar. De verpakking is hier een onderdeel van de lees- en luisterervaring.

Op vinyl valt na Resolution een natuurlijke onderbreking. Je draait de plaat om voordat Pursuance begint. Die kleine handeling verdeelt het geheel in twee helften: eerst kennismaken met het motief en de vastberaden beweging, daarna de intensivering en het uitgesproken slot. Je hoeft er geen ritueel van te maken om te merken dat de volgorde ertoe doet.

EEN PLAAT DIE NIEUWE LUISTERAARS BLIJFT VINDEN.

A Love Supreme verscheen in januari 1965. Het kreeg al vroeg veel aandacht en groeide uit tot een van Coltranes bekendste platen. In 2021 werd het in de Verenigde Staten platina gecertificeerd. Dat gebeurde ruim een halve eeuw na de oorspronkelijke uitgave: een concrete aanwijzing dat het publiek niet beperkt bleef tot de mensen die het album bij verschijnen ontdekten.

Andere versies laten horen dat Coltrane de muziek zelf evenmin als een gesloten monument behandelde. Op de opname uit Seattle van 2 oktober 1965 speelt een uitgebreid ensemble, met onder anderen Pharoah Sanders. Dezelfde suite krijgt daar een andere omvang. Juist naast zulke uitvoeringen valt de helderheid van het studioalbum op. Vier mensen, een overzichtelijke vorm en genoeg ruimte om telkens iets anders te horen.