TUSK. (Fleetwood Mac)

Eerst klinkt er rust. Christine McVie zet Over & Over neer alsof Fleetwood Mac nog alle tijd heeft om de wereld opnieuw te veroveren. Haar stem zweeft boven een soepele begeleiding. Dan volgt The Ledge: kort, droog, gejaagd. De overgang voelt alsof iemand midden in een vertrouwd gesprek een andere deur openzet. Welkom bij Tusk, de plaat waarop Fleetwood Mac zijn eigen succes niet als eindbestemming wilde behandelen.

WHAT COMES AFTER EVERYTHING?

Rumours had in 1977 van de band een wereldwijde grootmacht gemaakt. De combinatie van persoonlijke spanning en onmiddellijk herkenbare songs leek bijna een formule. Voor de opvolger lag de verleiding voor de hand: dezelfde stemmen, dezelfde glanzende afwerking, nog een reeks nummers die rechtstreeks naar de radio konden. Alleen was vooral Lindsey Buckingham niet van plan zijn vorige overwinning zorgvuldig na te bouwen.

Hij vertelde later hoe lastig het was dat Tusk voortdurend langs de commerciële meetlat van Rumours werd gelegd. Zijn muzikale nieuwsgierigheid trok naar scherpere, vreemdere vormen. Op de nieuwe plaat mochten een gitaar, een zangpartij of een ritme ook ongemakkelijk klinken. De schoonheid hoefde niet steeds bij de eerste beluistering herkenbaar te zijn.

Dat maakt het album nog geen soloproject met de verkeerde naam op de hoes. Juist het samenzijn van drie songwriters houdt de plaat in beweging. Buckingham duwt en trekt aan de vorm. Stevie Nicks laat haar liedjes langer ademen. Christine McVie geeft melodieën een heldere, bijna vanzelfsprekende loop. John McVie en Mick Fleetwood zorgen dat die verschillende richtingen nog steeds door hetzelfde muzikale lichaam worden gedragen.

A STUDIO WITH THE DOORS OPEN.

De opnamen liepen door 1978 en 1979. The Village Recorder in West Los Angeles vormde het belangrijkste werkterrein, naast opnamen die Buckingham thuis maakte. Fleetwood Mac produceerde met Richard Dashut en Ken Caillat. De oorspronkelijke credits geven Buckingham daarbij een bijzondere vermelding. Je hoort hoeveel aandacht er aan de afzonderlijke klanken is besteed, ook wanneer het resultaat juist klein of onaf lijkt.

Een volle studio hoeft immers geen volle muziek op te leveren. Op sommige momenten staat een stem vlak voor je, met weinig lucht eromheen. Elders stapelen de zangpartijen zich op tot een zachte nevel. De plaat wisselt voortdurend van afstand: van een haast privé opgenomen gedachte naar het brede geluid van vijf mensen die elkaar muzikaal door en door kennen.

Wie alleen op zoek gaat naar extravagantie, mist daardoor de tederheid. Save Me a Place is nauwelijks een groot gebaar. De stemmen vragen om nabijheid, terwijl de begeleiding eenvoudig blijft. Direct daarna krijgt Sara alle ruimte. De keuze om zulke verschillende liedjes naast elkaar te zetten is minstens zo bepalend als een ongewone drumklank of een onverwachte gitaarpartij.

THREE WAYS OF TELLING THE TRUTH.

Bij Nicks wordt tijd rekbaar. Sara beweegt in golven, met een pianofiguur en een ritme dat het lied voortdraagt zonder het op te jagen. De tekst roept personen en herinneringen op, maar sluit hun betekenis niet netjes af. Je hoeft niet ieder biografisch detail te ontcijferen om te voelen dat hier iets dierbaars uit handen glipt.

Storms zoekt een nog kleinere ruimte. Het is een song die je eerder naar de luidspreker toe trekt dan achterover in je stoel drukt. Later geeft Beautiful Child dat kwetsbare register opnieuw een plaats. Tussen de nerveuze uitbarstingen vormen deze nummers geen pauzevulling. Ze laten horen wat er op het spel staat wanneer mensen hun houvast verliezen.

Christine McVie brengt een andere directheid. Think About Me is compact en trefzeker; de melodie blijft stevig overeind terwijl de gitaren erlangs schuren. In Never Make Me Cry is haar zang veel terughoudender. Ze hoeft een emotie niet groter te zingen om haar gewicht te geven. Haar liedjes maken duidelijk hoeveel kracht er in een heldere melodische lijn kan zitten.

Buckingham bouwt ondertussen aan korte ontregelingen. That's Enough for Me schiet voorbij, Not That Funny zet de woorden bijna klem tussen ritme en herhaling. Maar hij kan ook uitwaaieren: That's All for Everyone hangt in zijn eigen echo's, terwijl Walk a Thin Line met gestapelde stemmen een heel ander soort intimiteit zoekt. Zijn bijdrage laat zich moeilijk in één stemming samenvatten.

THE MARCH THROUGH THE MIDDLE.

Het titelnummer verzamelt die onrust in een merkwaardige optocht. Eerst zijn er een dreigend ritme, ingehouden stemmen en veel lege ruimte. Pas later komt het koper opzetten. De song blijft eerder een bezwering dan een gebruikelijke popsingle. Je kunt erop bewegen, maar het gevoel van dreiging verdwijnt nooit helemaal.

Voor dat geluid werkte Fleetwood Mac samen met de USC Trojan Marching Band. De muzikanten kwamen in juni 1979 naar Dodger Stadium. Wat op papier een uitbundige stadionvondst lijkt, krijgt op de plaat iets bevreemdends: een enorme groep blaast zich een weg door muziek die daarvoor juist zo ingesloten klonk.

A RECORD THAT BITES BACK.

Ook de hoes weigert de vertrouwde bandfoto als geruststelling. Een hond grijpt naar een broekspijp: een onverwacht, bijna onhandig beeld voor een kostbaar dubbelalbum van een wereldberoemde groep. Bij deze muziek past het. Er zit beweging en verstoring in, iets dat zich niet helemaal voor de camera laat organiseren.

De omvang van twintig nummers maakt Tusk soms grillig. Een kort liedje kan precies het evenwicht verstoren dat het vorige net heeft opgebouwd. Maar die opeenvolging geeft het album ook zijn karakter. Luister je alleen naar Sara en de titelsong, dan hoor je twee hoogtepunten. Laat je de hele plaat lopen, dan hoor je een band die verschillende manieren van verdergaan naast elkaar probeert te laten bestaan.

SUCCESS, WITH A DIFFERENT SHAPE.

Tusk verscheen in 1979 en bereikte de vierde plaats op de Amerikaanse albumlijst. Rhino vermeldt wereldwijd meer dan vier miljoen verkochte exemplaren. Dat zijn geen cijfers van een vergeten mislukking. Toch bleef de vergelijking met de uitzonderlijke verkoop van Rumours lang aan het album kleven.

Met afstand wordt een andere kwaliteit duidelijker. Hier staat een grote popgroep zichzelf toe om eigenaardig te blijven. De plaat vraagt wat meer aandacht, maar geeft daar verschillende versies van dezelfde band voor terug: toegankelijk, schuchter, koppig, ongeduldig en soms allemaal binnen een paar minuten. De onderlinge verschillen worden hoorbaar gehouden. Precies daardoor valt er telkens weer iets te ontdekken.