DEAN MARTIN.

Dean Martin kan een lied zingen alsof hij de afloop al kent, maar toch benieuwd is hoe de avond verdergaat. Er zit een glimlach in zijn stem, een kleine aarzeling vóór een woord en vaak net iets meer ruimte dan je verwacht. Zijn platen danken hun aantrekkingskracht aan die timing. Hij houdt de muziek los zonder haar uit handen te laten vallen.

VOORDAT DINO EEN BEELD WERD.

Hij wordt op 7 juni 1917 in Steubenville, Ohio, geboren als Dino Paul Crocetti. De Italiaanse taal en cultuur horen bij zijn jeugd. Voordat zingen zijn bestaan bepaalt, probeert hij verschillende manieren om geld te verdienen, waaronder boksen en werken aan de kaarttafel. In lokale clubs ontwikkelt hij zijn stem, met Bing Crosby als belangrijk voorbeeld.

Het latere beeld van de man in smoking kan die afkomst aan het zicht onttrekken. Martin begint niet als een onaantastbare beroemdheid. Hij leert hoe je een publiek bereikt dat niet automatisch voor je klaarzit. Een lied moet iemand overtuigen om te blijven luisteren, en een grap kan helpen om de afstand tot de zaal te verkleinen.

Dat verklaart niet zijn hele persoonlijkheid, maar het maakt zijn muzikale houding begrijpelijk. Hij lijkt zelden op zoek naar het meest verheven moment in een lied. Hij zoekt contact. Een bekende melodie wordt bij hem iets wat je samen kunt herkennen, zelfs wanneer hij haar ritme of nadruk een klein beetje verplaatst.

TWEE MANNEN, ÉÉN ONVOORSPELBAAR RITME.

In 1946 ontstaat de samenwerking met Jerry Lewis. Hun act krijgt vorm in de 500 Club in Atlantic City: Martin probeert te zingen, Lewis verstoort de orde. De kracht zit in het samenspel. De beheerste zanger maakt de uitbundige komiek grappiger, terwijl de onderbrekingen Martin ruimte geven om meer te zijn dan alleen een mooie stem.

Het duo groeit uit tot een fenomeen in clubs, op televisie en in films. Na tien jaar eindigt de samenwerking in 1956. Voor Martin volgt daarmee een belangrijke test. Kan hij de aandacht dragen wanneer de vertrouwde chaos naast hem wegvalt? Zijn platen geven een overtuigend antwoord, al is dat antwoord vaak subtieler dan zijn publieke imago.

Wie naar zijn frasering luistert, hoort iets van die komische ervaring terug. Een pauze werkt alleen als de luisteraar de voortgang nog voelt. Te vroeg inzetten neemt de spanning weg; te laat inzetten breekt het verband. Martin weet hoe hij een moment kan laten hangen zonder dat het leeg wordt.

CAPITOL: EEN STEM KRIJGT VERSCHILLENDE KAMERS.

Zijn eerste studioalbum, Dean Martin Sings, verschijnt in 1953. Het repertoire is verbonden met de film The Stooge, maar wordt voor de plaat als studioprogramma opgenomen. Daarna volgen onder meer Swingin’ Down Yonder en Pretty Baby. Naast de bekende singles ontstaat een catalogus waarin zijn stem langer in één muzikale omgeving kan verblijven.

That’s Amore laat zijn uitbundige kant horen. De walsbeweging, de melodische gebaren en zijn open voordracht nodigen uit tot meedoen. In Sway werkt juist de spanning tussen een strak ritmisch patroon en een stem die daar soepel omheen beweegt. Hij hoeft de beat niet te bevechten om er persoonlijkheid aan toe te voegen.

Op This Time I’m Swingin’! uit 1960 staat hij tegenover arrangementen van Nelson Riddle. De blazers kunnen scherp inzetten, maar Martin hoeft hun hoekigheid niet over te nemen. Zijn stem rondt af waar de band accenten plaatst. Daardoor ontstaat een prettig verschil in beweging: de begeleiding geeft richting, de zanger houdt het gesprek menselijk.

Dat album is een goede plek om de zanger los te maken van zijn reputatie. Een rustig tempo biedt weinig ruimte om onnauwkeurigheid te verbergen. De melodie moet blijven lopen, ook wanneer er tussen twee woorden bijna niets gebeurt. Martin geeft haar voldoende adem en voorkomt dat zachtheid in vormloosheid verandert.

DREAM WITH DEAN: DICHT BIJ DE MICROFOON.

Na de overstap naar Reprise maakt Martin in 1964 Dream with Dean. De bezetting is klein: Ken Lane aan de piano, Barney Kessel op gitaar, Red Mitchell op bas en Irv Cottler op drums. Producer Jimmy Bowen zet zijn stem in een omgeving waarin de details van de uitvoering veel ruimte krijgen.

Luister naar I’m Confessin’ of Blue Moon. De begeleiding hoeft de leegtes niet voortdurend te vullen. Een gitaarfiguur kan een gezongen zin beantwoorden; de piano kan een akkoord laten uitklinken. Martin reageert op die openheid met een stem die soms meer vertelt door af te ronden dan door aan te zetten.

Hier helpt het om volume niet te verwarren met betrokkenheid. Hij houdt een lied dichtbij zonder iedere emotie uit te leggen. Een tekst over verlangen hoeft geen bekentenis onder een schijnwerper te worden. Hij kan ook klinken als iets wat pas gezegd wordt wanneer het gesprek even stilvalt.

HETZELFDE LIED, EEN ANDERE TOEKOMST.

Op Dream with Dean staat een ingetogen versie van Everybody Loves Somebody. Bowen hoort mogelijkheden voor een tweede opname. Met arrangeur en dirigent Ernie Freeman krijgt het nummer een grotere begeleiding en een nadrukkelijker voortgaande beweging. De stem verandert minder ingrijpend dan de wereld eromheen.

Juist dat maakt de vergelijking interessant. In de kleine bezetting klinkt het lied als een persoonlijk moment. In de hitversie wordt dezelfde gedachte iets wat een volle zaal kan meenemen. De melodie hoeft niet opnieuw uitgevonden te worden; de verhoudingen tussen ritme, orkest en stem bepalen hoe groot zij aanvoelt.

Op 15 augustus 1964 bereikt Everybody Loves Somebody de eerste plaats van de Amerikaanse Billboard Hot 100, waar het A Hard Day’s Night van The Beatles aflost. Het is een opvallend moment tijdens de Britse popgolf. Martin klinkt nog steeds als Martin, terwijl een nieuwe productie zijn stem opnieuw midden in de hitparade plaatst.

Dean Martin laat een maat niet versloffen. Hij geeft haar net genoeg ruimte om te glimlachen.

COUNTRY ZIT IN DE LIEDJES.

Zijn liefde voor country hoort bij het hart van zijn repertoire. De albums Dean ‘Tex’ Martin: Country Style en Dean ‘Tex’ Martin Rides Again verschijnen beide in 1963. De bijnaam op de hoes is speels, maar de belangstelling voor deze muziek is serieus. Verlangen, spijt en een eenvoudig uitgesproken belofte passen bij zijn stem.

Op Houston uit 1965 kan een licht lopend ritme een tekst over gemis dragen zonder die tekst zwaar te maken. Dat is een terugkerende kracht in Martins werk. Hij laat verdriet bestaan naast een aangename melodie. De luisteraar hoeft niet eerst door een grote dramatische uitbarsting voordat de kern van het lied zichtbaar wordt.

Gentle on My Mind uit 1968 geeft zijn soepelheid een andere opdracht. De lange tekstregels vragen om beweging en overzicht. Martin laat ze doorlopen, met de melodie als houvast. De countrywereld en de wereld van het grote entertainment blijken op zo’n opname dichter bij elkaar te liggen dan hun kledingvoorschriften doen vermoeden.

Ook de latere titels My Woman My Woman My Wife en For the Good Times laten zien waar hij zijn materiaal zoekt. Hij blijft een vertolker: iemand die een geschreven lied met een eigen stem en timing een nieuwe geloofwaardigheid geeft. Dat is een ander soort auteurschap, maar wel een dat je onmiddellijk kunt herkennen.

DE GLIMLACH OP TELEVISIE.

Vanaf 1965 is The Dean Martin Show een vaste aanwezigheid op NBC; de reeks loopt tot 1974. Zijn combinatie van zingen, grappen en schijnbare achteloosheid past goed bij televisie. Met Sinatra, Sammy Davis Jr., Peter Lawford en Joey Bishop is hij bovendien verbonden aan het beeld van de Rat Pack en Las Vegas.

Dat beeld kan zo sterk worden dat de platen bijna decorstukken lijken. Zet Dream with Dean op zonder een foto erbij en je hoort hoeveel er onder die voorstelling zit. Het warme geluid is één onderdeel. De beheersing van tempo, de verstaanbaarheid en de kleine verschuivingen in nadruk maken de uitvoering pas eigen.

Martin hoeft ook niet iedere song te behandelen alsof het de laatste van de avond is. Soms mag muziek onderhoudend zijn. Dat maakt zijn werk niet automatisch oppervlakkig. Een overtuigende lichte uitvoering vraagt dezelfde aandacht voor verhouding en timing als een dramatische ballad, alleen liggen de zichtbare gebaren anders.

EEN STEM DIE MEE OUDER WORDT.

De latere studioplaten krijgen minder plaats in het bekende verhaal. Once in a While wordt in 1974 opgenomen, maar verschijnt pas in 1978. In 1983 volgt The Nashville Sessions, met opnieuw Jimmy Bowen als producer. Het album brengt Martin terug naar een muzikale omgeving die al veel langer bij hem past.

Er is geen reden om al die opnamen op precies dezelfde manier te waarderen. Zijn stem en de producties veranderen. Juist daarom helpt een chronologische albumroute. Je hoort een jonge entertainer zijn mogelijkheden ontdekken, een gevestigde zanger zijn ruimte bewaken en een oudere stem repertoire blijven dragen zonder zichzelf telkens opnieuw te moeten uitvinden.

DRIE MANIEREN OM BINNEN TE KOMEN.

Begin bij Sway wanneer je zijn ritmische lichtheid wilt horen. Kies daarna Dream with Dean voor de kleine bezetting en de directe aanwezigheid van zijn stem. Ga vervolgens naar Gentle on My Mind of Houston om zijn verbinding met country te volgen. Die route laat meer zien dan een verzameling van zijn bekendste refreinen.

Op vinyl is vooral de samenhang van de albums aantrekkelijk. Een kant van Sleep Warm vraagt om een andere luisterhouding dan een kant van This Time I’m Swingin’!. Laat die verschillen bestaan. De constante factor is een zanger die precies lijkt te weten hoeveel beweging een lied nodig heeft, en hoeveel rust het kan verdragen.

Bekijk de artiestpagina van DEAN MARTIN voor de vinyluitgaven en meer om te ontdekken.

Lees verder in JAZZ en POP.