FRANK SINATRA.

EEN ZIN DIE NOG EVEN WACHT.

Bij Frank Sinatra zit de spanning vaak vlak vóór het woord dat je verwacht. Het orkest loopt door, de melodie is herkenbaar, maar zijn stem neemt een fractie meer tijd. Dan valt de zin alsnog op zijn plaats. Je hoort een zanger die het ritme begrijpt en tegelijk ruimte opeist om iets te vertellen. Dat kleine verschil tussen netjes zingen en werkelijk iets zeggen is een goede ingang tot zijn muziek.

Zijn bekendste nummers kunnen dat bijna verbergen. Ze zijn onderdeel geworden van feestjes, films en publieke afscheidsscènes. Daardoor klinkt Sinatra soms al vertrouwd voordat je bewust naar hem hebt geluisterd. Een heel album verandert die verhouding. Dan verschijnen de nuances: de lichte stem van de jonge crooner, de donkere warmte van zijn Capitol-jaren, de gereserveerde zanger bij Jobim. Achter het onmiddellijk herkenbare geluid schuilt een muzikant die telkens een andere afstand tot zijn publiek kiest.

VAN HOBOKEN NAAR DE MICROFOON.

Francis Albert Sinatra wordt op 12 december 1915 geboren in Hoboken, New Jersey, als zoon van Italiaanse immigranten. In 1939 komt hij bij de band van trompettist Harry James; daarna zingt hij bij Tommy Dorsey. Het zijn orkesten waarin een vocalist zijn plaats tussen instrumentale passages moet vinden. De melodie moet direct aanspreken, terwijl de stem meebeweegt met een ensemble dat zijn eigen karakter en discipline heeft.

Op de vroege opnamen klinkt Sinatra lichter dan op de platen waarmee veel luisteraars hem kennen. Met arrangeur Axel Stordahl ontwikkelt hij bij Columbia een intieme orkestklank. The Voice of Frank Sinatra verschijnt in 1946, oorspronkelijk als een album met meerdere 78-toerenplaten. Die verpakking vertelt iets over de tijd: een album is dan nog letterlijk een verzameling schijven. Het idee om liedjes als een samenhangende luisterervaring te presenteren hoeft echter niet op de latere lp te wachten.

DE NACHT KRIJGT TWEE PLAATKANTEN.

In 1953 tekent Sinatra bij Capitol. Twee jaar later verschijnt In the Wee Small Hours, met arrangementen van Nelson Riddle en productie van Voyle Gilmore. De zestien nummers bewegen rond eenzaamheid, verlangen en de nasleep van een liefde. Het is een vroege, invloedrijke vorm van het conceptalbum: de samenhang zit in stemming, repertoire en uitvoering. Je hoeft geen doorlopend verhaal te kunnen navertellen om te voelen dat de liedjes bij elkaar horen.

Riddle laat het orkest reageren zonder iedere stilte vol te zetten. In het titelnummer krijgt de stem een zachte omgeving; de eenzaamheid wordt nergens een groot gebaar dat om medelijden vraagt. Sinatra behandelt de woorden alsof hij ze eerst zelf moet verdragen. Wie alleen zijn uitbundige kant kent, hoort hier hoe beheerst hij kan zingen. De plaat vraagt geen plechtige stilte, maar aandacht voor de manier waarop een zin langzaam van kleur verandert.

HET ORKEST MAG TERUGPRATEN.

Songs for Swingin’ Lovers! uit 1956 opent vervolgens de ramen. De ritmes bewegen vooruit, de blazers krijgen scherpte en de zanger lijkt voortdurend nieuwe energie uit het arrangement te halen. Neem “I’ve Got You Under My Skin”. Riddle bouwt een spanning op die groter wordt dan de aanvankelijke, bijna achteloze inzet doet vermoeden. Wanneer Sinatra na de instrumentale ontlading terugkeert, heeft dezelfde melodie een andere lading gekregen.

Daar hoor je waarom een arrangeur in dit repertoire zo belangrijk is. Het lied levert melodie en tekst; de opname bepaalt wanneer een detail zichtbaar wordt. Sinatra reageert op een accent, houdt een klinker vast of maakt een regel juist korter. Zijn gevoel voor swing zit niet in voortdurend versieren. Het zit in de verhouding tussen de woorden en alles wat eronder gebeurt. Zingen wordt een gesprek met het orkest.

De Capitol-catalogus heeft bovendien meer kleuren dan alleen die van Riddle. Billy May geeft Come Fly with Me een uitbundige orkestrale beweging. Gordon Jenkins schept op Where Are You? een andere, breed uitgesponnen omgeving. Die verschillen maken het interessant om dezelfde zanger over meerdere albums te volgen. De stem blijft het herkenningspunt, maar verandert mee met de ruimte die de arrangeur bouwt.

REPRISE: MEER RUIMTE VOOR EIGEN KEUZES.

Sinatra richt in 1960 Reprise Records op; in 1961 verschijnt daar Ring-a-Ding-Ding!. Het eigen label geeft zijn naam een zakelijke betekenis naast de muzikale. Toch zijn de platen het interessantst wanneer je dat machtsbeeld even loslaat. In de studio blijft alles afhangen van repertoire, medespelers en een overtuigende uitvoering. Een beroemde naam kan een zin niet laten ademen.

De samenwerking met Count Basie levert in 1962 Sinatra–Basie: An Historic Musical First op en in 1964 It Might as Well Be Swing, met arrangementen van Quincy Jones. Basies orkest heeft een ritmische helderheid waarin kleine accenten bijzonder krachtig aankomen. Sinatra kan tegen dat ritme aanleunen zonder zijn verstaanbaarheid kwijt te raken. De bekende versie van “Fly Me to the Moon” op de tweede plaat ontleent veel van haar aantrekkingskracht aan die samenwerking.

EEN ZACHTERE STEM BIJ JOBIM.

Voor Francis Albert Sinatra & Antonio Carlos Jobim uit 1967 verandert het speelveld. De Braziliaanse componist en muzikant brengt zijn bossa nova mee; Claus Ogerman verzorgt de arrangementen en orkestleiding. Liedjes als “Dindi” en “The Girl from Ipanema” vragen een andere benadering dan een krachtig swingarrangement. De ritmische beweging is aanwezig, maar draagt de muziek met kleine verschuivingen.

Sinatra maakt zijn stem hier zachter en houdt zijn gebaren compact. Hij laat horen hoeveel karakter overblijft wanneer je nadruk wegneemt. Juist naast Jobim wordt duidelijk dat herkenbaarheid niet hetzelfde is als steeds hetzelfde doen. Luister naar het einde van een regel en naar de ruimte voordat de volgende begint. Daar ontmoeten zijn Amerikaanse liedtraditie en de Braziliaanse muziek elkaar zonder hun verschillen helemaal uit te wissen.

DE MAN DIE IN WATERTOWN ACHTERBLIJFT.

Op Watertown uit 1970 krijgt Sinatra weer een andere rol. Bob Gaudio en Jake Holmes schrijven een album over een man wiens vrouw vertrekt, terwijl hij met de kinderen in een kleine plaats achterblijft. Gaudio beschreef later hoe ze bewust een terrein zochten dat Sinatra muzikaal en tekstueel nog niet op deze manier had verkend. De liedjes waren als één verhaal voor hem bedacht.

Het bijzondere is de schaal. Deze hoofdpersoon heeft geen groot podium waarop hij zijn verlies kan rechtzetten. Zijn leven gaat verder in gewone handelingen, herinneringen en verwachtingen. Sinatra geeft die bescheiden wereld gewicht. Het maakt Watertown tot een boeiende luisterstap voor wie voorbij de bekende successen wil. Je hoort hoe zijn vermogen om woorden persoonlijk te laten klinken ook werkt wanneer het verhaal duidelijk aan iemand anders toebehoort.

EEN STEM DIE MEE OUDER WORDT.

De latere catalogus maakt het mogelijk die stem door de tijd te volgen. Zet September of My Years uit 1965 naast She Shot Me Down uit 1981 en luister naar de veranderde korrel, de lengte van een regel en het gewicht van een stil moment. De herkenning zit nog steeds in zijn manier van vertellen. Met Duets en Duets II in 1993 en 1994 krijgt zijn repertoire opnieuw een gezamenlijk kader. De catalogus blijft zo meer dan een herinnering aan één onveranderlijk gouden tijdperk.

ONE THING YOU DIDN’T KNOW.

The Concert Sinatra uit 1963 is ondanks de titel een studioalbum. Nelson Riddle arrangeert en dirigeert de groots opgezette orkestbegeleiding. De naam verwijst dus niet naar een avond met een zaal vol publiek. Dat maakt het verschil met Sinatra at the Sands uit 1966, wél een liveplaat met Count Basie, meteen duidelijk. Bij Sinatra vertelt de titel soms vooral welke muzikale ambitie achter een project schuilgaat.

EERST EEN ALBUM, DAN DE VOLGENDE.

Een goede eerste luisterroute bestaat uit In the Wee Small Hours, Songs for Swingin’ Lovers! en de samenwerking met Jobim. Geef ieder album een eigen moment. Zo hoor je hoe één stem achtereenvolgens afstand, levendigheid en intimiteit kan organiseren. Voor een enkele opname is “I’ve Got You Under My Skin” een sterk begin: de wisselwerking tussen zanger en arrangement wordt er bijna tastbaar.

Op vinyl blijft vooral die opbouw interessant. Een kant heeft een begin, een verloop en een einde; omdraaien geeft een natuurlijke pauze. Let bij een uitgave op het oorspronkelijke albumprogramma. Een verzamelaar kan veel geliefde liedjes bevatten en toch een andere ervaring bieden dan de plaat waarvoor die opnamen bedoeld waren. Ook een mooi vormgegeven heruitgave is geen nieuw studioalbum. In de discografie hieronder blijven zulke latere bundelingen daarom buiten beeld.

Bekijk de artiestpagina van FRANK SINATRA voor de vinyluitgaven en meer om te ontdekken.

Lees verder in JAZZ en POP.