BLACKSTAR. (David Bowie)

DE EERSTE TIEN MINUTEN GEVEN WEINIG PRIJS.

Een onrustig ritme tikt door een donkere ruimte. De stem klinkt plechtig, de saxofoon lijkt ergens aan de rand van het beeld te staan. Je zoekt naar een vast punt, maar de muziek blijft bewegen. En wanneer je denkt te weten hoe dit nummer werkt, trekt David Bowie een ander gordijn open. De titeltrack van Blackstar heeft bijna tien minuten nodig om je binnen te laten.

Bij de verschijning op 8 januari 2016 klonk dat als een nieuwe richting. Bowie werd die dag 69 en presenteerde zeven songs met een groep musici die een andere spanning aan zijn muziek gaf. Twee dagen later overleed hij. Dat veranderde onvermijdelijk hoe de plaat werd gehoord. Iedere pauze, ieder beeld en iedere titel kreeg een gewicht dat er tijdens die eerste luisterbeurt nog niet op dezelfde manier was.

Toch blijft de muziek groter dan één verklaring. Blackstar bevat afscheid, vervreemding en verlangen, maar ook spelplezier en nieuwsgierigheid. Wie alleen naar aanwijzingen over het einde zoekt, mist gemakkelijk hoe levendig deze band klinkt. Er wordt gesprongen, geschuurd en gereageerd. Bowie heeft zijn musici iets te doen gegeven waar ze zichtbaar in hun spel van opveren.

EEN NIEUWE BAND ACHTER EEN BEKENDE STEM.

De ontmoeting kwam via componist en orkestleider Maria Schneider. Bowie werkte met haar aan Sue (Or in a Season of Crime), dat in 2014 in een eerdere versie verscheen. Zij bracht hem in aanraking met saxofonist Donny McCaslin en zijn muziek. In de New Yorkse 55 Bar ging Bowie luisteren naar McCaslins band. Daarna volgden e-mails en demo's.

Voor de opnames vormden McCaslin, toetsenist Jason Lindner, bassist Tim Lefebvre en drummer Mark Guiliana de kern. Gitarist Ben Monder kwam er later bij. Dat gezelschap kende de vrijheid van jazz, maar bewoog zich ook door elektrische klanken en stevige ritmes. Bowie vond er mensen die snel op een verandering konden reageren en een idee meteen een andere richting in konden trekken.

Vanaf januari 2015 werd in New York aan de plaat gewerkt. De band kwam in drie blokken bijeen in The Magic Shop, telkens met nieuw materiaal om te onderzoeken. Tony Visconti produceerde samen met Bowie. Zijn lange geschiedenis met de zanger gaf het project een vertrouwd middelpunt, terwijl de nieuwe spelers de omgeving eromheen veranderden.

VRIJHEID BINNEN EEN SONG.

McCaslin beschreef later hoe open Bowie stond voor voorstellen. Er lagen demo's en vormen klaar, maar er was ruimte om tijdens het spelen iets te ontdekken. De voor- en naspelen van Lazarus groeiden bijvoorbeeld uit een idee van bassist Tim Lefebvre. Bowie hoorde iets dat hem beviel en liet de band daarop doorgaan.

Dat verschil hoor je. De drums leggen geen neutraal tapijt onder de zang: ze veranderen de temperatuur van een passage. De bas kan een vast punt bieden en vervolgens bijna zelf een melodie worden. McCaslins saxofoon voegt soms lucht toe, soms een rafelige tegenstem. De instrumenten hebben eigen gedachten, terwijl het lied herkenbaar blijft.

Ook de zang houdt verschillende mogelijkheden open. Bowie kan een regel afstandelijk neerzetten en een volgende zin plotseling dichtbij brengen. Zijn stem hoeft niet voortdurend boven de band uit te komen. Soms is juist de plaats tussen de instrumenten het spannendst. Je hoort iemand die het geheel in beweging zet en er vervolgens zelf onderdeel van wordt.

BLACKSTAR VERANDERT VAN GEDAANTE.

Het openingsnummer maakt die werkwijze meteen duidelijk. De eerste minuten klinken bijna ceremonieel. Het ritme blijft druk onder een zanglijn die een eigen, tragere beweging heeft. Wanneer de muziek omslaat, ontstaat een opener melodie en lijkt de zanger beter bereikbaar. Maar die helderheid geeft niet ineens alles prijs. De dreiging uit het begin blijft in de kamer hangen.

De lengte is daarbij essentieel. Je moet even in die eerste omgeving verblijven voordat de omslag effect krijgt. Een paar minuten later zijn de verhoudingen opnieuw verschoven. De titeltrack laat zich daardoor minder als een losse single beluisteren dan als een tocht door verschillende ruimtes. Iedere doorgang verandert hoe je op de vorige terugkijkt.

LAZARUS LAAT DE STILTE MEEZINGEN.

Het contrast met 'Tis a Pity She Was a Whore is groot. Daar jagen drums en blazers de muziek vooruit. De klank heeft iets nerveus en scherps, alsof de energie nauwelijks binnen de randen van het nummer past. Bowie beweegt er met opvallende zekerheid doorheen. De rauwheid klinkt doelgericht, met korte momenten waarop je bijna om de brutaliteit ervan moet glimlachen.

Lazarus houdt juist ruimte over. De herhalende figuur aan het begin blijft onder de zang aanwezig en laat veel lucht tussen de accenten. De saxofoon trekt lange lijnen die de spanning vergroten zonder de stilte helemaal te vullen. Wanneer de muziek steviger wordt, voelt dat als druk die zich langzaam heeft opgebouwd.

Het lied was ook verbonden met de gelijknamige theaterproductie, die Bowie met Enda Walsh maakte en die Ivo van Hove regisseerde. Die achtergrond is belangrijk: Bowie werkte met personages, verhalen en verschillende media tegelijk. De woorden kunnen dichtbij zijn eigen leven komen, maar laten zich niet tot een eenvoudig dagboek terugbrengen. Het ongemak van Lazarus blijft juist bestaan doordat verschillende lezingen naast elkaar mogelijk zijn.

DE TWEEDE HELFT BLIJFT VERPLAATSEN.

Ook Sue (Or in a Season of Crime) kreeg voor het album een nieuwe gedaante. De eerdere opname met Schneiders orkest maakte plaats voor een nerveuzer, compacter bandgeluid. Bas en drums drukken nadrukkelijk naar voren. Het nummer voelt daardoor anders dan de lange titeltrack, hoewel beide songs een onzekere omgeving rond de zanger bouwen.

Girl Loves Me maakt de afstand vervolgens weer groter. De korte frasen en hoekige ritmes geven het lied een eigen logica. Je hoeft niet ieder woord onmiddellijk thuis te brengen om de spanning ervan te voelen. Daarna is de openheid van Dollar Days bijna een schok: de melodie krijgt meer ruimte en de zang klinkt directer. Het album kan dus ook helder zijn, precies op het moment dat je aan zijn schaduwen gewend raakt.

Met I Can't Give Everything Away komt de plaat bij een ruim en melodieus slot. De muziek blijft vooruitgaan, terwijl de titel iets achterhoudt. Dat samenspel is sterk: je krijgt een groot gebaar zonder dat alles wordt uitgelegd. Na zeven nummers is Bowie herkenbaar dichtbij geweest en toch niet volledig te vangen.

EEN STER OP DE HOES.

Jonathan Barnbrook gaf het album een beeld dat even eenvoudig als raadselachtig is. Een ster neemt de plaats in waar je een portret zou verwachten. Op de oorspronkelijke vinylverpakking is die vorm uit de zwarte hoes gesneden, zodat de plaat zelf onderdeel van het ontwerp wordt. Het voorwerp doet mee aan wat je ziet.

Die terughoudendheid past bij de muziek. Er staat geen complete uitleg op de voorkant klaar. Je moet de hoes bekijken, openen en zelf verbanden leggen. Barnbrook had al vaker met Bowie samengewerkt en ontwierp ook de visuele wereld rond deze release. Het resultaat kreeg in 2017 de Grammy voor Best Recording Package, één van de vijf Grammy's die het project won.

WAT ER NA HET LAATSTE NUMMER OVERBLIJFT.

Blackstar bereikte de eerste plaats in de Britse albumlijst en werd Bowies eerste Amerikaanse nummer-één-album. De aandacht rond zijn overlijden is daarvan niet los te zien. Maar de plaat was al verschenen als een nieuwe artistieke stap, met muziek die zich aan voorspelbare verwachtingen onttrok.

McCaslin vertelde bovendien dat Bowie nog over verdere samenwerking sprak. Dat detail helpt om zijn laatste album te blijven horen als het werk van iemand die plannen maakte. Het verdriet van het afscheid en de energie van het maken bestaan hier tegelijk. Je hoeft het ene niet weg te denken om het andere serieus te nemen.

Voor een volledige luisterbeurt is vooral die afwisseling de moeite waard. Geef de lange opening de tijd, voel daarna hoe de ritmes verscherpen en merk hoe anders de laatste twee songs je aanspreken. Er zit veel beweging in deze zeven nummers. Zelfs wanneer je de afloop kent, blijft de muziek je verrassen.