BUENA VISTA SOCIAL CLUB.

Je herkent Chan Chan misschien voordat je weet wie er zingt. De gitaarfiguur draait rustig rond, stemmen schuiven naast elkaar en de bas laat precies genoeg lucht over. Het klinkt vanzelfsprekend, alsof iedereen alleen maar hoefde te gaan zitten. Maar achter die eenvoud zitten tientallen jaren ervaring. Buena Vista Social Club is het verhaal van muzikanten die leerden luisteren voordat een groot deel van de wereld naar hén luisterde.

ER WAS AL EEN GESCHIEDENIS.

Wie Buena Vista beschrijft als de ontdekking van Cubaanse muziek, begint te laat. De zangers en instrumentalisten die in 1996 in Havana samenkwamen, hadden gespeeld in ensembles, clubs en orkesten, platen gemaakt en repertoire opgebouwd. Sommigen stonden nog volop op het podium. Anderen hadden hun instrument of zangcarrière op afstand gezet. Wat veranderde was hun bereik.

Neem Ibrahim Ferrer. Hij had jarenlang gezongen voordat zijn stem via Buena Vista huiskamers ver buiten Cuba bereikte. Of Compay Segundo, die eerder deel uitmaakte van Los Compadres en vervolgens zijn eigen groep leidde. Het waren geen onbekende talenten die nog moesten leren wat een lied nodig had. Het waren ervaren mensen voor wie een kleine verschuiving in timing al een heel verhaal kon vertellen. De officiële muzikantenbiografieën laten zien hoeveel levens er achter die ene groepsnaam schuilgaan.

Daarom is leeftijd hier ook meer dan een ontroerend detail. Je hoort geen prestatie ondanks de jaren. Je hoort wat jaren van samenspelen kunnen opleveren: geduld, een eigen klank en de zekerheid dat een melodie niet voortdurend aangeduwd hoeft te worden.

EEN PLAN DAT MOEST VERANDEREN.

Juan de Marcos González wilde de Cubaanse muziek uit de jaren veertig en vijftig opnieuw opnemen met muzikanten die die geschiedenis zelf hadden meegemaakt. Samen met Nick Gold van World Circuit bracht hij spelers bijeen. Voor een ander deel van de geplande opnamen zou er een ontmoeting komen tussen Afrikaanse en Cubaanse gitaristen. Ry Cooder was daarvoor uitgenodigd. Toen de Afrikaanse deelnemers niet konden komen, moest het gezelschap verder met wie er wél was.

In maart 1996 ontstond in de EGREM-studio in Havana de opname die Buena Vista Social Club zou worden. Het album werd in zeven dagen vastgelegd en verscheen in juni 1997. De geschiedenis van de oorspronkelijke sessies beschrijft een project dat tijdens het spelen vorm kreeg. Repertoire, bezetting en arrangementen groeiden vanuit de muzikanten.

Dat maakt de verhouding tussen de betrokkenen belangrijk. Cooder leverde als producer en gitarist een wezenlijke bijdrage, Gold maakte de opnamen en internationale uitgave mogelijk, en Juan de Marcos bracht zijn kennis en netwerk mee. De muzikale persoonlijkheden kwamen van de mensen in de studio. Zonder hen was er geen geluid om vast te leggen.

IEDEREEN HEEFT EEN EIGEN MANIER VAN SPREKEN.

Een sterke groep herken je soms het best aan wat er gebeurt wanneer iemand even zwijgt. Bij Buena Vista blijft de muziek ook dan doorvertellen. De bas van Orlando ‘Cachaíto’ López draagt de beweging onder het oppervlak. Rubén González kan met de piano een melodie versieren, maar ook ineens een hele kamer openen. De blazers geven een passage kleur zonder iedere ruimte op te vullen.

Daarboven hebben de stemmen hun eigen gewicht. Ferrer kan zacht en kwetsbaar klinken zonder dat een regel zijn richting verliest. Compay Segundo heeft een donkerder aanwezigheid, alsof hij niet hoeft te haasten om gehoord te worden. Eliades Ochoa brengt een steviger, aardser accent. Omara Portuondo kan een emotie lang laten hangen, terwijl de begeleiding alweer verder beweegt.

Die verschillen maken het aantrekkelijk om hetzelfde nummer opnieuw op te zetten. Luister eerst naar de zang. Volg daarna alleen de bas, of het antwoord dat een instrument geeft op het einde van een zin. Wat op het eerste gehoor één warme stroom lijkt, blijkt een gesprek met allerlei kleine onderbrekingen en instemmingen. De souplesse zit juist in dat samenspel.

VAN CHAN CHAN NAAR DE REST.

Chan Chan is een prachtige ingang, maar een te kleine samenvatting. El Cuarto de Tula laat een uitbundiger gezelschap horen. De herhaling heeft er een andere functie: ze verzamelt energie, geeft stemmen iets om tegenaan te duwen en maakt ruimte voor reacties. Je voelt hoe een lied op het podium kan uitgroeien zonder zijn herkenbare vorm kwijt te raken.

Bij Dos Gardenias verandert de schaal. De zang komt dichtbij, de ruimte tussen de woorden krijgt betekenis en je aandacht verschuift van gezamenlijke beweging naar één verteller. Veinte Años vraagt weer een andere manier van luisteren. De melodie blijft elegant, maar de stemmen maken voelbaar hoeveel een herinnering kan wegen.

En dan is er de piano. In Pueblo Nuevo hoor je hoe een instrumentalist een verhaal kan laten bewegen zonder een zanger nodig te hebben. González verbindt ritme en melodie zo gemakkelijk dat je de techniek bijna vergeet. Pas als je probeert één hand te volgen, merk je hoeveel er tegelijk gebeurt.

Voor de opbouw van de plaat en de afzonderlijke nummers kun je verder lezen in onze Album Story over Buena Vista Social Club. Het artiestenverhaal gaat juist over de mensen die die nummers hun karakter geven.

“Nobody knew how big this project was going to be!”

Omara Portuondo — interview met Chiara Ricci.

DE CAMERA KWAM LATER.

De film en het album zijn zo met elkaar verbonden geraakt dat hun volgorde gemakkelijk vervaagt. Toch is die volgorde veelzeggend. Eerst was er de muziek. Het succes van de plaat groeide, waarna Wim Wenders de muzikanten met zijn camera ging volgen. Voor zijn documentaire filmde hij in 1998 onder meer de opnamen van een soloproject van Ibrahim Ferrer. Dat zijn dus niet simpelweg beelden van de oorspronkelijke albumsessies uit 1996.

Buena Vista Social Club verscheen als film in 1999. De Wim Wenders Stiftung beschrijft hoe studio, dagelijks leven en concert samenkomen. De musici krijgen gezichten, gebaren en stiltes. Wat op de plaat een stem was, wordt iemand die ergens woont, herinneringen heeft en reageert op de wereld om zich heen.

Concertbeelden uit Amsterdam en New York trekken dat verhaal open. Op 1 juli 1998 trad het gezelschap op in Carnegie Hall, een datum die ook in het archief van de zaal terug te vinden is. Het optreden vormt een hoogtepunt in de film. De zaal verandert van omgeving, maar de aandacht blijft bij de onderlinge uitwisseling op het podium.

MEER DAN EEN EENMALIGE ONTMOETING.

Na de internationale doorbraak liepen de carrières verder in verschillende richtingen. Er kwamen soloplaten, tournees en nieuwe samenwerkingen. Die uitgaven zijn belangrijk, juist omdat de groepsnaam anders alle individuele verschillen kan bedekken. Een plaat van Ferrer stelt andere vragen dan een pianoplaat van González. Portuondo kan weer een heel ander soort intimiteit zoeken.

Ook de uitgaven onder de naam Buena Vista vragen om onderscheid. At Carnegie Hall, uitgebracht in 2008, documenteert het concert uit 1998. Lost and Found verscheen in 2015 en verzamelt eerder ongepubliceerde studio- en liveopnamen uit verschillende momenten. Het zijn aanvullingen op de geschiedenis, geen tweede en derde regulier studioalbum van dezelfde vaste band. De toelichting bij Lost and Found maakt die herkomst duidelijk.

De naam reisde bovendien verder met Orquesta Buena Vista Social Club. Wanneer je latere concertfoto’s ziet, kijk je dus niet automatisch naar de complete bezetting van de oorspronkelijke plaat. Sommige stemmen waren inmiddels voorgoed stilgevallen. Andere muzikanten droegen het repertoire verder. Continuïteit zit hier niet in een onveranderlijke groepsfoto, maar in liedjes en manieren van spelen die worden doorgegeven.

“We may go, but our music will remain.”

Omara Portuondo — WFMT, Engelse vertaling van het interview.

GEEF DE MUZIEK JE AANDACHT.

Probeer eens te luisteren naar de overgangen tussen de nummers. Na een uitbundig samenspel kan een langzamer lied plotseling veel persoonlijker worden. Het tempo bepaalt daarbij niet alles. Soms houdt een zanger een woord net iets langer vast, terwijl de begeleiding de beweging gewoon laat doorgaan. Die twee tijdsgevoelens kunnen naast elkaar bestaan. Je hoeft er geen muzikale termen voor te kennen om het verschil te voelen.

Dat maakt samen luisteren ook interessant. De één volgt de piano, de ander hoort vooral een tweede stem die pas halverwege binnenkomt. Wanneer je daarna opnieuw begint, neem je elkaars aandacht mee. Een bekende plaat krijgt zo nieuwe details, zonder dat er iets aan de opname verandert. Buena Vista nodigt uit tot precies dat soort herontdekking: ga zitten, kies één instrument en laat je vervolgens toch weer afleiden door de rest van het gezelschap.

Buena Vista wordt gemakkelijk verbonden met een tafel vol eten, een lange avond of de eerste koffie. Daarom past de groep ook bij The Kitchen en Coffee & Records. Maar zet de plaat af en toe ook op wanneer er niets anders hoeft te gebeuren. Dan hoor je meer dan een aangename sfeer.

De kleine versnellingen, de adem voor een inzet en het verschil tussen twee zangers vertellen iets wat een algemeen beeld van Cuba nooit kan vervangen. Er staat geen land als decor te spelen. Er spelen mensen. Hun namen leren kennen is een goede eerste stap; hun afzonderlijke platen opzoeken een volgende.