BUENA VISTA SOCIAL CLUB. (Buena Vista Social Club)

Een gitaar zet een paar akkoorden neer. De bas beweegt er rustig onderdoor. Dan komen de stemmen binnen, alsof het gesprek al liep voordat jij de kamer betrad. Chan Chan heeft geen spectaculaire opening nodig. Binnen enkele maten bestaat er een wereld met een eigen tempo. Je hoeft geen Spaans te spreken om te begrijpen hoe prettig deze muzikanten elkaar aanvoelen.

Voor een luisterbeurt op het tempo van deze muzikanten vind je Buena Vista Social Club op vinyl bij SJELF.

Het samenspel van Buena Vista Social Club draagt de gelijknamige plaat. De plaat uit 1997 bracht Cubaanse muziek bij luisteraars die de namen achter de stemmen en instrumenten vaak nog niet kenden. Maar voor de spelers begon het verhaal veel eerder. Ze kwamen een studio binnen met een leven aan repertoire, ervaring en onderlinge muzikale verwantschap. Wat wij als een ontdekking konden ervaren, was voor hen muziek die al lang bestond.

HET PLAN DAT ONDERWEG VERANDERDE.

In maart 1996 reisde een team van World Circuit naar Havana. Labelman Nick Gold en de Cubaanse muzikant Juan de Marcos González wilden verschillende generaties Cubaanse spelers samenbrengen. Daarnaast was een ontmoeting tussen Afrikaanse en Cubaanse gitaristen gepland, met Ry Cooder als deelnemer. Toen de muzikanten uit Mali de reis niet konden maken, veranderde de richting. De aanwezige spelers en hun liedjes werden het vertrekpunt.

Daarin had Juan de Marcos een wezenlijke rol. Hij kende de tradities, de muzikanten en de verbindingen tussen hen. Het is verleidelijk om dit verhaal te vertellen als de komst van een Amerikaanse gitarist die een vergeten wereld blootlegde. Daarmee verdwijnen juist de mensen uit beeld die die wereld hadden opgebouwd. Cooder hielp de samenwerking vorm te geven en produceerde het album. De muzikale taal en het geheugen van de groep kwamen uit Cuba.

LIEDJES DIE NOG IN DE VINGERS ZATEN.

Er lag geen dichtgetimmerd draaiboek met veertien definitieve arrangementen klaar. Nick Gold vertelde later hoe de spelers repertoire aandroegen en hoe nummers tijdens het samenspelen vorm kregen. Cooder legde ideeën vast om ze terug te kunnen luisteren. Zo kon een lied dat de ene dag opdook, de volgende dag een opname worden. De zekerheid zat in de muzikanten; de uiteindelijke plaat mocht zich nog ontwikkelen.

Dat verschil hoor je. Een zanger hoeft de anderen niet voortdurend uit te leggen waar de frase naartoe gaat. Een instrumentalist kan even naar voren stappen en daarna terugvallen in het geheel. Tegelijk klinkt de muziek nergens achteloos. Iedere verschuiving heeft gewicht. Wie alleen het ontspannen oppervlak hoort, mist hoeveel timing nodig is om iets zo los te laten bewegen.

DE RUIMTE SPEELT MEE.

De opnamen vonden plaats in de EGREM-studio in Havana en namen ongeveer een week in beslag. Cooder beschreef de groep als een kring rond bassist Orlando ‘Cachaíto’ López. De spelers moesten elkaar kunnen horen en op elkaar reageren. Daarmee kreeg de bas een rol die verder ging dan de lage noten: het was een gemeenschappelijk houvast.

Geluidstechnicus Jerry Boys werkte in een grote, houten opnameruimte. Hij combineerde microfoons dicht bij de instrumenten met microfoons die de hele kamer opnamen. De positie van de muzikanten en het volume van de percussie vroegen aandacht, zodat ook de akoestische gitaren hoorbaar bleven. Veel werd samen gespeeld; later kwamen er op onderdelen extra partijen bij. Ook het mengen kostte zorg. De natuurlijke klank was het resultaat van keuzes tijdens én na de sessies.

Luister naar de afstand tussen een stem en de begeleiding. Je hoort afzonderlijke spelers, maar ook het verband ertussen. De klank springt niet als een verzameling losse onderdelen uit de luidsprekers. Hij heeft diepte. Daardoor kan een klein antwoord van een instrument evenveel aandacht trekken als de melodie vooraan.

CHAN CHAN OPENT DE DEUR.

Compay Segundo schreef Chan Chan; Eliades Ochoa zingt de hoofdpartij op deze opname. De stemmen kleuren elkaar zonder helemaal samen te vallen. De gitaarfiguur blijft overzichtelijk, terwijl de bas het ritme telkens een subtiele duw geeft. Het nummer laat de luisteraar rustig wennen aan de taal van de plaat. Herhaling maakt de muziek toegankelijk, en binnen die herhaling blijft genoeg veranderen om je aandacht vast te houden.

Ochoa bracht de muzikale traditie uit het oosten van Cuba mee. Ook in El Carretero hoor je hoe zijn heldere stem en gitaarspel elkaar ondersteunen. Zijn voordracht kan stevig zijn zonder dat hij het lied zwaar hoeft aan te zetten. Op een album met zoveel verschillende persoonlijkheden is dat belangrijk: een andere zanger verandert de sfeer, maar de gezamenlijke beweging blijft intact.

In El Cuarto de Tula wordt de ruimte drukker. Stemmen en instrumenten lijken elkaar uit te dagen om nog even door te gaan. De snelle, heldere lijnen geven het nummer een opgewonden karakter. Hier voel je hoe een ensemble energie kan opbouwen zonder alles simpelweg harder te spelen. Het plezier zit in de antwoorden, de kleine versnellingen van aandacht.

WANNEER EEN STEM GENOEG IS.

Dos Gardenias maakt het terrein kleiner. Ibrahim Ferrer zingt met een tederheid die geen grote gebaren nodig heeft. De begeleiding houdt de spanning vast terwijl hij de melodie ruimte geeft. Het is muziek waarbij de manier waarop iemand een noot benadert bijna net zo veel vertelt als die noot zelf. Je hoort een mens die weet hoeveel gevoel er in een korte frase past.

Bij Veinte Años verandert de kleur opnieuw. Omara Portuondo en Compay Segundo brengen verschillende stemkarakters bijeen. De één hoeft de ander niet te imiteren om dichtbij te komen. Dat maakt het samenzingen zo aantrekkelijk: de afzonderlijke levens blijven hoorbaar, ook wanneer de melodieën elkaar ontmoeten. Tussen de meer uitbundige nummers opent zich een stillere plek.

Rubén González geeft de piano ondertussen een eigen verhalende rol. In Pueblo Nuevo kan het instrument uitgebreid bewegen. Een melodische versiering wordt een nieuwe gedachte; ritme en elegantie blijven bij elkaar. Ook het instrumentale titelnummer verdient aandacht buiten de bekendste songs om. Het laat horen hoeveel persoonlijkheid deze plaat heeft wanneer er even niemand zingt.

EEN STRAAT, LICHT EN SCHADUW.

Het hoesbeeld brengt je een straat in: een wandelende man met een lichte pet, hoge gevels en een auto in blauwgroene tinten. Fel licht en diepe schaduw verdelen het beeld. De foto biedt een omgeving voordat je de eerste noot hoort. Je kijkt geen overzicht van alle deelnemers aan; je krijgt het gevoel dat je ergens aankomt.

Juist daardoor vraagt het beeld ook om verder luisteren. Een sfeervolle straat kan gemakkelijk het hele verhaal worden dat een buitenstaander van Cuba onthoudt. Op de plaat krijgen de mensen achter die sfeer namen, stemmen en individuele speelstijlen. De muziek wordt rijker zodra je Ferrer, Ochoa, Portuondo en González uit elkaar begint te herkennen.

EERST DE PLAAT, DAARNA DE FILM.

In 1998 won het album de Grammy voor Best Tropical Latin Album. Het succes kreeg een tweede leven door Wim Wenders’ documentaire uit 1999. De tijdlijn doet ertoe: de film kwam ná het album. Wenders volgde Cooder bij latere opnamen met Ibrahim Ferrer en filmde de muzikanten in Havana en tijdens de concerten in Amsterdam en New York in 1998.

De beelden maakten gezichten en levens zichtbaar achter muziek die al rondging. Maar je hebt de documentaire niet nodig om de werking van de plaat te voelen. Buena Vista Social Club blijft uitnodigen om beter te luisteren naar samenspel. Naar wat ervaring mogelijk maakt wanneer muzikanten elkaar ruimte geven. Na het laatste nummer, La Bayamesa, klinkt de stilte niet leeg. De kamer lijkt nog even bezet.

Meer over de muzikale wereld achter deze plaat lees je in het artiestverhaal van BUENA VISTA SOCIAL CLUB.