BACK TO BLACK. (Amy Winehouse)

De muziek van Rehab stapt opgewekt naar binnen. Blazers geven korte antwoorden, het ritme houdt vaart en Amy Winehouse zet haar woorden neer alsof het gesprek al even bezig is. De zinnen zijn scherp genoeg om meteen mee te zingen, maar wat ze vertellen is allerminst zorgeloos. Die spanning loopt door heel Back to Black: warme, uitnodigende muziek draagt teksten over afwijzing, verlangen en fouten die de verteller ook bij zichzelf ziet. Winehouse maakt van die tegenstelling geen truc. Het is de manier waarop haar songs leven.

Wil je die warme begeleiding en scherpe teksten zelf horen? Bekijk Back to Black van Amy Winehouse op vinyl bij SJELF.

EEN ANDERE RICHTING NA FRANK.

Op haar debuut Frank uit 2003 zijn jazz, beweeglijke frasering en een direct gevoel voor taal al duidelijk aanwezig. Voor de tweede plaat verschuift het muzikale decor. Winehouse zoekt aansluiting bij de pop en soul van vroegere meidengroepen, bij korte songs waarin een heel drama in een paar minuten past. Die vorm biedt iets bruikbaars: helderheid zonder dat de gevoelens eenvoudig hoeven te worden.

De breuk in haar relatie met Blake Fielder-Civil levert belangrijk materiaal voor de teksten. Toch zijn de songs meer dan een verslag dat je met namen en datums kunt controleren. Een gesprek wordt een scène, een herinnering krijgt een melodie en een pijnlijke gedachte wordt teruggebracht tot een zin die blijft hangen. Winehouse kiest wat ze vertelt en vooral hoe ze het vertelt. Dat vakmanschap verdient evenveel aandacht als de persoonlijke aanleiding.

Ze schrijft vanuit verschillende houdingen. De ene keer is de stem spottend of uitdagend, de volgende keer vrijwel zonder verdediging. Daardoor wordt de plaat geen ononderbroken klaagzang. De verteller kan zichzelf tegenspreken, iets heel goed begrijpen en het toch niet kunnen loslaten. De muziek geeft ruimte aan die wisselingen zonder dat het album zijn eigen klank verliest.

MIAMI, NEW YORK EN LONDEN.

Het album krijgt vorm met twee producers: Salaam Remi, die ook aan Frank meewerkte, en Mark Ronson. Remi werkt met Winehouse in Miami. Ronsons bijdragen ontstaan rond sessies in New York, waarbij de Dap-Kings een belangrijk deel van de instrumentale basis spelen. In Londen worden opnamen verder afgewerkt en gemixt. De plaat komt dus uit verschillende werkruimtes, maar haar stem houdt alles bij elkaar.

De bijdrage van de Dap-Kings is hoorbaar in de manier waarop instrumenten op elkaar aansluiten. Een baslijn hoeft niet voortdurend naar voren te springen om de hele song te dragen. Een gitaaraccent kan ruimte laten voor de volgende drumslag. De arrangementen gebruiken de taal van oudere soulopnamen, terwijl de zang helder en dichtbij blijft. Je hoort een gekozen klankwereld, met voldoende scherpte om ook tussen hedendaagse pop overeind te blijven.

Bij de mix is Tom Elmhirst een belangrijke schakel. In een interview over Rehab beschrijft hij hoe het bestaande soulgeluid geschikt werd gemaakt voor een krachtige, heldere plaat. Dat helpt om de productie te begrijpen. Het album klinkt vertrouwd door zijn instrumenten en arrangementen, maar is zorgvuldig gemaakt voor de manier waarop deze songs nu gehoord moesten worden.

DE WOORDEN HOEFDEN NIET NETTER.

Ronson vertelde later aan The FADER dat hij bij de titelsong aanvankelijk een tekstregel wilde aanpassen omdat het rijm hem niet vanzelfsprekend leek. Winehouse zag daar geen reden voor. De formulering klopte voor haar zoals ze was ontstaan. Het is een kleine botsing die veel zegt: zelfs binnen een song met een heel herkenbare klassieke vorm blijft haar taal eigenzinnig.

Haar timing versterkt dat. Ze kan een zin iets achter het ritme laten beginnen, woorden samenpakken of een laatste klank langer vasthouden. Daardoor hoor je geen tekst die alleen netjes over een begeleiding is verdeeld. Je hoort iemand die de ruimte binnen een melodie gebruikt. De band blijft stabiel genoeg om haar die vrijheid te geven.

In You Know I’m No Good krijgt dat een bijna verhalende directheid. De groove loopt beheerst door, terwijl de zang concrete situaties aandraagt en de verteller zichzelf weinig spaart. Het contrast tussen de rustige begeleiding en de onrust in de woorden houdt je aandacht vast. Niet iedere emotie hoeft harder te worden gezongen om zwaarder te wegen.

BACK TO BLACK MAAKT VERLIES GROOT.

De titelsong kiest voor een dramatischer decor. De piano zet een duidelijke beweging neer; ritme, achtergrondstemmen en de bredere aankleding vergroten de ruimte eromheen. De melodie geeft de woorden iets onvermijdelijks. Je voelt waar een frase naartoe gaat en wilt haar toch opnieuw horen. Het nummer gebruikt herhaling om een toestand voelbaar te maken waarin gedachten steeds naar hetzelfde punt terugkeren.

Dat grote gebaar werkt doordat Winehouse niet voortdurend groot zingt. Er zit beheersing in de voordracht. Een korte zin kan hard aankomen juist omdat ze hem niet volledig openbreekt. De luisteraar hoort de afstand tussen wat iemand vertelt en wat daaronder blijft liggen. Zo kan de song tegelijk theatraal en heel dichtbij klinken.

Love Is a Losing Game brengt dezelfde plaat vervolgens terug tot een kleinere schaal. De melodie heeft weinig haast. De begeleiding hoeft de stem nauwelijks vooruit te duwen; zij kan haar laten dragen. Het nummer vraagt om aandacht voor de boog van een zin, voor een kleine aarzeling en voor de manier waarop een woord wordt losgelaten.

DE STRIJKERS DIE MOCHTEN BLIJVEN.

Ook over die aankleding vertelde Ronson een onthullend verhaal. Winehouse was aanvankelijk tegen strijkers op de plaat. Hij liet haar pas later horen wat de toevoeging deed bij Love Is a Losing Game. Volgens zijn herinnering ging ze na het luisteren alsnog akkoord. De beslissing draaide om het resultaat: de extra instrumenten moesten bij haar lied passen.

Luister met dat gegeven naar de ruimte rond de stem. De strijkers kunnen de emotie vergroten zonder iedere stilte dicht te leggen. Een arrangement hoeft de betekenis niet uit te spellen. Het kan een melodie net genoeg ondersteunen om een ingehouden voordracht overeind te houden. Dat is hier een belangrijk verschil tussen versiering en een muzikale bijdrage die de song verder helpt.

DE LICHTE KANT VAN EEN MOEILIJKE PLAAT.

Tears Dry on Their Own is een van de beweeglijkste momenten. De begeleiding kijkt vooruit, terwijl de tekst nog bezig is met wat achterblijft. Het nummer krijgt zijn kracht uit die gelijktijdigheid. Begrijpen dat iets voorbij is en je er ook naar voelen, zijn twee verschillende stappen. De muziek kan de eerste al zetten terwijl de stem nog met de tweede worstelt.

Verderop wordt Wake Up Alone juist gedragen door de overgang naar rust. Het nummer laat horen hoeveel ruimte er ontstaat wanneer afleiding wegvalt. Some Unholy War kiest weer een andere nadruk, met een plechtiger, zwaardere houding. Samen voorkomen die songs dat de bekendste singles het hele karakter van het album bepalen. Er zijn verschillende soorten nabijheid en verschillende manieren om afstand te verliezen.

He Can Only Hold Her en Addicted houden de oorspronkelijke Britse editie tot het einde beweeglijk. Vooral het slot laat ook de scherpe humor en alledaagse directheid terugkeren. Daardoor eindigt de plaat niet als een monument dat alleen maar bewonderd moet worden. Je hoort nog steeds de persoon die een verhaal vertelt, een opmerking maakt en haar eigen toon bewaakt.

EEN PORTRET DAT BIJ DE PLAAT BLIJFT.

De hoesfoto is van Mischa Richter. Het portret werd een vast onderdeel van de herkenbaarheid van Back to Black, naast de stem, de songs en Winehouses opvallende kapsel. Zo’n sterk beeld kan een album helpen onthouden, maar het kan ook al snel alles gaan samenvatten. De muziek biedt meer beweging dan één portret kan bevatten: humor naast teleurstelling, zelfkennis naast verlangen, zachtheid naast een scherpe reactie.

VIJF GRAMMY’S, ELF SONGS.

In 2008 wint Winehouse vijf Grammy’s. Back to Black krijgt Best Pop Vocal Album; Rehab wint onder meer Record of the Year en Song of the Year. Ze treedt die avond via een satellietverbinding vanuit Londen op. De erkenning maakt zichtbaar hoe ver deze persoonlijke, compact geschreven muziek inmiddels is doorgedrongen.

Voor een nieuwe luisterbeurt is dat succes vooral aanleiding om de plaat weer als geheel op te zetten. Laat de hits op hun eigen plek staan en luister naar de overgangen ertussen. Dan wordt duidelijk hoe weinig materiaal er nodig is voor een volledig album, zolang de songs verschillende kanten laten horen. Back to Black duurt ongeveer vijfendertig minuten. Binnen die beperkte tijd krijgt één stem verrassend veel ruimte.