JAGGED LITTLE PILL. (Alanis Morissette)

DE WOORDEN WILLEN ERUIT.

All I Really Want opent alsof het gesprek al een tijdje bezig is. De mondharmonica klinkt scherp, het ritme blijft doorduwen en Alanis Morissette propt haar vragen in zinnen die nauwelijks willen stoppen. De zang is nieuwsgierig, ongeduldig en licht spottend. Nog voordat de bekendste single begint, weet je dat deze plaat meer wil bevatten dan een keurige verzameling liefdesliedjes.

Wil je de scherpe woorden en rafelige zang zelf opzetten? Bekijk Jagged Little Pill van Alanis Morissette op vinyl bij SJELF.

Jagged Little Pill draait om de ruimte tussen wat je voelt en wat je geacht wordt te zeggen. Morissette onderzoekt die afstand met een stem die haar eigen rafels laat horen. Ze kan een woord bijna achteloos neerzetten en een volgend woord met haar hele lichaam lijken aan te vallen. De muziek heeft genoeg houvast om mee te bewegen, maar maakt het nooit helemaal comfortabel.

TWEE MENSEN IN EEN STUDIO.

Toen Morissette in 1994 met Glen Ballard begon te werken, had zij in Canada al twee popalbums uitgebracht. Dit zou haar derde studioalbum worden, en haar eerste grote internationale release. Die voorgeschiedenis is belangrijk: hier staat iemand met ervaring, die een andere verhouding zoekt tot haar eigen stem en woorden. De breuk in stijl klinkt overtuigend omdat de nieuwe songs geen afstand hoeven te nemen van haar gevoel voor melodie.

Ballard en Morissette vonden elkaar in Los Angeles. In zijn studio in Encino groeiden gesprekken uit tot songs. Hij hielp een muzikale omgeving te bouwen waarin haar taal mocht bewegen. De samenwerking werd de kern van het album: Ballard als producer en medecomponist, Morissette als een zangeres die steeds preciezer kon laten horen wat er door haar heen ging.

Een essentieel deel van de aanpak was het bewaren van de oorspronkelijke energie. De vroege opnamen vormden een basis waarop verder werd gebouwd. Een zangpartij hoeft niet opnieuw gemaakt te worden omdat het lied inmiddels officieel een albumtrack is. Soms zou een nettere versie juist het moment verliezen waarop iemand iets voor het eerst durfde uit te spreken.

DE BAS ONDER DE CONFRONTATIE.

You Oughta Know volgt als tweede nummer. De bas van Flea en de gitaar van Dave Navarro geven de opname een zenuwachtige, beweeglijke ondergrond. Ze vullen verschillende plekken: de bas trekt aan de groove, de gitaar kan met een korte uitbarsting de ruimte veranderen. Morissettes zang blijft ertussen het scherpste instrument.

Het refrein is groot, maar de kracht zit ook in de aanloop. Ze hoeft niet voortdurend te schreeuwen om de spanning vast te houden. Een afgekapte frase of een plotseling harder aangezet woord maakt de afstand tot de luisteraar kleiner. Je hoort hoe controle en ontregeling tegelijk in een opname kunnen zitten. De band houdt de vorm vast terwijl de stem ertegenaan duwt.

Dat is ook waarom het weinig toevoegt om het nummer uitsluitend als een raadsel over een ex-partner te behandelen. De opname staat op zichzelf. Ze geeft een gekwetst perspectief de ruimte om onaangenaam, tegenstrijdig en helder tegelijk te zijn. De luisteraar krijgt geen keurige reconstructie van een relatie, maar de ervaring van een gevoel dat nog niet is afgekoeld.

NIET IEDEREEN OP DE PLAAT IS BOOS.

Perfect vertraagt de beweging en laat druk vanuit een andere hoek horen: de behoefte om aan verwachtingen te voldoen. De beheerste begeleiding maakt de woorden des te dwingender. Er hoeft geen muur van gitaren achter te staan om een benauwde verhouding voelbaar te maken. In de kleine verschuivingen van haar stem hoor je hoe goedkeuring een voorwaarde kan krijgen.

Daarna brengt Hand in My Pocket lucht. Het is een song die tegenstrijdigheden op een prettig ritme laat rondlopen. De mondharmonica geeft een herkenbare kleur, het refrein voelt ruim en de houding is beweeglijker dan een eenvoudig antwoord. Je kunt niet alles op orde hebben en toch even goed in je vel zitten. Morissette maakt van dat tussengebied een meezingmoment.

Right Through You en Forgiven brengen weer hardere randen terug. Op het ene moment klinkt de plaat kortaf en snel, op het andere zwaarder en meer ingesloten. Die afwisseling houdt de luisteraar dicht bij de songs. Een album waarop ieder nummer dezelfde emotionele stand gebruikt, wordt voorspelbaar. Hier verandert de druk telkens van richting.

LEREN ZONDER NETTE HANDLEIDING.

In You Learn krijgt ervaring een open refrein. De song heeft iets opbeurends, maar maakt het voorafgaande ongemak niet ongedaan. De melodie nodigt uit om mee te zingen terwijl het onderwerp ruimte houdt voor misstappen. Het nummer past midden op de plaat omdat het geen eindconclusie probeert te zijn. Het luisteren kan nog alle kanten op.

Head over Feet laat horen dat zachtheid evenveel spanning kan dragen. De zang staat dichter bij een gesprek, de begeleiding heeft een soepele beweging en de mondharmonica geeft warmte. Aanvaarden dat iemand goed voor je is, klinkt hier als iets wat tijd kost. De verrassing is klein en menselijk. Daardoor wordt het een van de momenten waarop de plaat het meest nabij komt.

Ook Mary Jane verdient die aandacht. De gitaar laat noten doorklinken en Morissette rekt haar zanglijnen uit. Het tempo van het gesprek verandert: iemand probeert werkelijk te luisteren. De grote emotionele verschillen tussen deze tracks verdwijnen wanneer je alleen de luidste passages onthoudt. Het album is juist overtuigend doordat het voortdurend een andere afstand zoekt.

EEN REFREIN DAT IEDEREEN MEE KRIJGT.

Ironic verbindt een rustige aanloop aan een breed openend refrein. De zang schakelt moeiteloos tussen vertellen en uithalen. Rond de titel ontstond veel discussie, maar muzikaal is de werking direct: kleine situaties stapelen zich op, de melodie trekt ze samen en het refrein geeft het geheel een gezamenlijk gebaar. Je hoeft niet iedere wending te ontleden om de vaart te voelen.

Not the Doctor houdt vervolgens het gesprek beweeglijk. Morissette plaatst haar woorden haast ritmisch tegen de begeleiding. Wake Up sluit de twaalf centrale songs af met een groove die langer kan blijven hangen. De plaat hoeft haar energie niet met een laatste grote ontploffing te bewijzen. Het slot laat de onrust doorwerken.

EEN HOES DIE GEEN GLAD PORTRET WIL ZIJN.

De hoes combineert verschillende beelden van Morissette met nadrukkelijke kleurvlakken en kleine, getypte letters. Het gezicht wordt onderdeel van een onrustige compositie. Die aanpak past bij de plaat: ook hier krijg je geen enkelvoudig, volledig beheerst portret. De vormgeving laat ruimte voor iets hoekigs en onafs, terwijl de naam van de artiest helder op de voorgrond blijft.

HET PERSOONLIJKE WERD MASSAAL.

De Amerikaanse release verscheen op 13 juni 1995 bij Maverick. De plaat bereikte de eerste plaats van de Billboard 200. Bij de Grammy’s van 1996 volgden vier prijzen, waaronder Album of the Year en Best Rock Album. Een geluid dat dicht bij één persoon bleef, had een uitzonderlijk groot publiek bereikt.

De blijvende aantrekkingskracht laat zich niet alleen in prijzen uitdrukken. Deze songs maken gevoelens hoorbaar voordat ze tot een keurige mening zijn teruggebracht. Boosheid krijgt gezelschap van twijfel, verlangen en humor. Luister het album in volgorde en je hoort hoe zorgvuldig die verschillende temperaturen elkaar afwisselen. De bekende singles zijn sterker doordat er andere kamers omheen liggen.