ABBA.

VIER LOOPBANEN KOMEN SAMEN

Agnetha Fältskog, Björn Ulvaeus, Benny Andersson en Anni-Frid Lyngstad hadden al muzikale ervaring voordat ze ABBA werden. Björn en Benny ontwikkelden zich als schrijversduo; Agnetha en Frida brachten ieder hun eigen zangcarrière en podiumervaring mee. Vanaf het begin van de jaren zeventig kwam hun samenwerking steeds duidelijker in het teken van de vier te staan.

In 1972 verscheen People Need Love, nog onder hun voornamen. De naam ABBA groeide uit tot een veel handiger aanduiding: de beginletters van Agnetha, Björn, Benny en Anni-Frid. Debuutalbum Ring Ring volgde in 1973. De titeltrack bracht de groep dat jaar nog geen plaats op het Eurovisiepodium; bij de Zweedse voorronde eindigden ze als derde.

Je hoort in die vroege opnamen een groep die verschillende muzikale voorkeuren samenbrengt. Er zit lichte pop in, maar ook de liefde voor een stevig refrein en een melodie met een duidelijke richting. De stemmen vormen al een gezamenlijke kleur. Wat later zo vanzelfsprekend zou klinken, kreeg hier zijn eerste contouren.

WATERLOO OPENT DE GRENZEN

Op 6 april 1974 won ABBA het Eurovisie Songfestival in Brighton met Waterloo. De presentatie was uitbundig, maar de opname had ook zonder kostuums veel te bieden. Het nummer start direct, houdt zijn vaart vast en maakt van het refrein een gebeurtenis waar je vanzelf naartoe wilt.

Een overwinning levert aandacht op, geen gegarandeerde lange loopbaan. Voor ABBA werd de volgende stap daarom minstens zo belangrijk. Op het album ABBA uit 1975 staan SOS en Mamma Mia. Daar is hun eigen geluid scherper afgetekend. Korte instrumentale motieven blijven hangen, de zanglagen sluiten op elkaar aan en binnen een paar minuten verandert de emotionele temperatuur meerdere keren.

SOS trekt in de coupletten naar binnen en opent zich vervolgens met kracht. Mamma Mia heeft een lichtere, stuiterende buitenkant, terwijl de verteller juist vastzit in een relatie waar afscheid nemen niet lukt. Het zijn vroege voorbeelden van een blijvende kwaliteit: de muziek en de woorden hoeven niet exact hetzelfde gevoel uit te drukken om samen overtuigend te zijn.

TWEE STEMMEN DIE MEER WORDEN DAN EEN OPTELSOM

Agnetha en Frida klinken samen onmiskenbaar als ABBA, maar afzonderlijk zijn hun stemmen goed te onderscheiden. Agnetha kan een heldere, gespannen lijn neerzetten waarin een emotie bijna doorschijnt. Frida brengt vaak een donkerder, ronder geluid mee. Hun samenzang maakt gebruik van dat verschil. De ene kleur geeft de andere extra diepte.

Dat hoor je zowel in de grote refreinen als in minder nadrukkelijke passages. Een tweede stem kan een regel warmer maken, maar ook een beetje afstand toevoegen. Wanneer een solo weer overgaat in samenzang, verandert de schaal van het verhaal. Een persoonlijke gedachte wordt plotseling iets dat door een hele groep gedragen lijkt te worden.

Benny en Björn schreven en produceerden met veel aandacht voor die mogelijkheden. In de studio hielp geluidstechnicus Michael B. Tretow het herkenbare klankbeeld vorm te geven. De platen zitten vol lagen, maar de melodie blijft meestal goed te volgen. Het is een nauwkeurig gemaakt geluid dat zijn constructie niet voortdurend hoeft uit te leggen.

ARRIVAL EN EEN AVOND DIE BLIJFT DUREN

Arrival uit 1976 bevat Dancing Queen, Money, Money, Money en Knowing Me, Knowing You. Alleen al die drie songs laten zien hoeveel verschillende emoties binnen één ABBA-album passen. De eerste zoekt de dansvloer op, de tweede speelt met een theatrale fantasie en de derde staat midden in het uiteenvallen van een relatie.

Dancing Queen was geen haastig gevonden gelukstreffer. De opname groeide vanaf 1975 in verschillende sessies en verscheen in 1976 als single. De pianofiguren, de opgetilde zanglijnen en de ritmische beweging maken het nummer onmiddellijk uitnodigend. De melodie heeft tegelijk een zachtheid waardoor de uitbundigheid nooit alleen maar luid wordt.

Knowing Me, Knowing You gebruikt een vergelijkbare helderheid voor een heel ander verhaal. Het refrein is groot genoeg om met een zaal te zingen, terwijl de betekenis over verlies gaat. Dat verklaart een deel van ABBA's bereik. Je kunt hun muziek als gezamenlijke vrolijkheid beleven, maar er ook met een heel andere stemming in terecht.

Op ABBA: The Album uit 1977 wordt de opzet breder. Eagle neemt meer ruimte, terwijl Take a Chance on Me juist vanuit een heel herkenbaar vocaal ritme vertrekt. De groep kon het formaat van de popsong vergroten en bleef tegelijk sterk in een kort, onmiddellijk raak idee.

DE DANSVLOER EN WAT ERACHTER LIGT

Voulez-Vous verscheen in 1979. De titeltrack heeft een nadrukkelijke discopuls en werd met Amerikaanse muzikanten in Miami van een basis voorzien. Dat ritmische fundament geeft de stemmen een andere ondergrond dan op veel eerdere singles. De muziek kan langer doorbewegen en laat de opbouw vanuit de groove ontstaan.

Toch is het album geen ononderbroken discoplatenkant. Chiquitita en I Have a Dream brengen andere tempo's en melodische tradities mee. Het contrast maakt het album levendig. Uitbundigheid krijgt meer betekenis wanneer er ook een rustiger moment tegenover staat.

In dezelfde periode veranderde het beeld van de groep als twee gelukkige stellen. Agnetha en Björn gingen uit elkaar; later volgden Benny en Frida. Hun professionele samenwerking bleef nog bestaan. Je hoeft de songs niet als letterlijke dagboekbladzijden te behandelen om te horen dat volwassen twijfel en verlies steeds meer plaats kregen.

THE WINNER TAKES IT ALL

Op Super Trouper uit 1980 staat een van hun indringendste opnamen: The Winner Takes It All. Agnetha zingt een verteller die probeert orde aan te brengen in een pijnlijk afscheid. De woorden zijn helder, maar de emotie zit ook in de inspanning om die woorden beheerst uit te spreken.

De compositie bouwt op herhaalde melodische lijnen. Dat kan eenvoudig lijken, maar de herhaling maakt het gevoel juist sterker. Elke terugkeer draagt mee wat er intussen is gezegd. Agnetha hoeft het drama niet voortdurend te vergroten. De manier waarop een regel eindigt, kan al genoeg zijn.

Het lied heeft een persoonlijke achtergrond voor de makers, zonder een letterlijk verslag van één scheiding te zijn. Die afstand maakt het breed herkenbaar. De luisteraar hoeft niets over de onderlinge relaties te weten om te begrijpen wat er op het spel staat. Dat is een belangrijke kracht van hun volwassen werk: een specifieke emotie krijgt een vorm waar anderen hun eigen leven in herkennen.

THE VISITORS: EEN ANDERE KAMER

The Visitors uit 1981 klinkt op verschillende momenten donkerder en meer naar binnen gekeerd. De titeltrack heeft een nerveuze spanning; One of Us kijkt terug op een verbroken relatie. In Slipping Through My Fingers verschuift de aandacht naar ouderschap en het besef dat de tijd niet stilstaat.

De verandering is ook in de arrangementen te horen. Niet ieder nummer zoekt het grote gezamenlijke refrein. Like an Angel Passing Through My Room sluit het album af met Frida's stem in een veel kaler decor. Na de volle popwereld van eerdere platen voelt die afzondering des te sterker.

In 1982 volgden nog nieuwe singles, waaronder The Day Before You Came. Daarna namen de vier een pauze. Die werd veel langer dan een tussenstop. Compilaties als ABBA Gold en de musical Mamma Mia! hielpen hun bestaande repertoire ondertussen nieuwe luisteraars te bereiken. De platen hoefden daarvoor niet te veranderen; het publiek eromheen bleef groeien.

VOYAGE EN HET HERKENNEN VAN EEN STEM

In 2021 verscheen Voyage, het negende studioalbum en de eerste nieuwe ABBA-plaat sinds bijna veertig jaar. I Still Have Faith in You en Don't Shut Me Down brachten de stemmen weer samen in nieuw materiaal. Het ontroerende zit voor veel luisteraars al in dat simpele gegeven: de klank die zo vertrouwd was, zegt opnieuw iets.

De muziek doet niet alsof de tussenliggende jaren verdwenen zijn. Ze sluit aan bij hun melodische taal, met ruimte voor een ouder perspectief. De terugkeer laat daarmee ook horen dat ABBA nooit uitsluitend afhankelijk was van een tijdgebonden uiterlijk of een bepaalde dansrage. De herkenning zit dieper, in de verhouding tussen schrijven, arrangeren en zingen.

Bekijk de artiestpagina van ABBA voor de vinyluitgaven en meer om te ontdekken. Ontdek de muzikale context in POP..