NEO-SOUL.

Een snaredrum valt nét later dan je verwacht. De bas blijft rustig bewegen, een akkoord hangt nog even in de lucht en de stem hoeft nergens naartoe te haasten. Neo-soul kan zo aanvoelen: alsof alle onderdelen hun eigen adem hebben, terwijl ze precies weten waar ze elkaar vinden. Wie alleen naar de zang luistert, hoort een mooi lied. Wie daaronder luistert, ontdekt een tweede gesprek.

WHAT IS NEO-SOUL?

Neo-soul is een richting binnen moderne soul en R&B die vanaf de jaren negentig herkenbaar werd rond artiesten als D’Angelo, Erykah Badu en Maxwell. De muziek verbindt invloeden uit oudere soul, funk en jazz met hiphopritmes en eigentijdse productie. Expressieve zang, rijke akkoorden en een voelbare groove spelen vaak een grote rol. Het is een bruikbare verzamelnaam, geen vaste formule waaraan iedere artiest zich houdt.

Het woord ‘neo’ betekent nieuw, maar soul was nooit verdwenen. De naam markeert vooral een periode en een manier waarop platen werden ontvangen en verkocht. Sommige makers vonden het label te beperkend. Dat is begrijpelijk: onder dezelfde noemer staan zeer verschillende muzikale persoonlijkheden. Zie neo-soul daarom als een ingang tot hun werk, zonder te verwachten dat ieder album dezelfde ingrediënten bevat.

HOW DO YOU RECOGNISE THE GROOVE?

Begin bij de verhouding tussen drums en bas. In veel neo-soul voelt het ritme ontspannen, zonder zijn richting kwijt te raken. Niet iedere aanslag hoeft precies op dezelfde manier op de tel te vallen. Een stem kan daar nog weer omheen bewegen. Het resultaat klinkt los, maar is niet willekeurig: juist het onderlinge evenwicht maakt dat je blijft meebewegen.

Akkoorden krijgen vaak extra kleur. Een elektrische piano kan een eenvoudige beweging voller of onbeslister laten klinken, terwijl een gitaar slechts een paar korte accenten toevoegt. Je hoeft de namen van die akkoorden niet te kennen. Let op de vraag of een overgang volledig tot rust komt, of nog een beetje spanning bewaart. Dat laatste kan een lied lang boeiend houden.

De zang werkt soms bijna als een instrument tussen de andere partijen. Meerstemmige lagen, gesproken passages en kleine melodische variaties kunnen belangrijker zijn dan één groot refrein. Toch is rustige achtergrondmuziek geen goede definitie. Neo-soul kan direct, scherp, ritmisch druk of inhoudelijk confronterend zijn. Het tempo vertelt maar een deel van het verhaal.

WHERE DID NEO-SOUL BEGIN?

De ontwikkeling wordt vooral met de Verenigde Staten van de jaren negentig verbonden, maar had voorgeschiedenissen en vertakkingen. Carnegie Hall noemt onder meer Tony! Toni! Toné! met Sons of Soul uit 1993 in die ontwikkeling. D’Angelo volgde met Brown Sugar in 1995, Maxwell met Maxwell’s Urban Hang Suite in 1996 en Erykah Badu met Baduizm in 1997. Die platen maakten verschillende vormen van eigentijdse soul zichtbaar.

Daarna verbreedde het verhaal. The Miseducation of Lauryn Hill uit 1998 bewoog tussen zingen en rappen. Jill Scott maakte op haar debuut uit 2000 ruimte voor poëzie en alledaagse observaties. D’Angelo’s Voodoo en Badu’s Mama’s Gun, eveneens uit 2000, laten horen hoeveel kanten de ritmiek en het samenspel op konden. Een rechte lijn van één uitvinder naar alle anderen doet deze geschiedenis tekort.

NEO-SOUL, SOUL OR R&B?

Soul is de grotere muzikale familie waarbinnen onder meer gospelinvloeden, vocale expressie en Afro-Amerikaanse popgeschiedenis samenkomen. Neo-soul bouwt op die geschiedenis voort. Het is dus geen vervanging van soul en ook geen keurmerk voor muziek die ‘echter’ zou zijn. Oud en nieuw lopen voortdurend door elkaar.

R&B is eveneens een ruime aanduiding, waarvan de betekenis door de tijd veranderde. Veel neo-soul is gewoon ook R&B. De specifieke term helpt vooral wanneer je zoekt naar platen met de eerder beschreven soul- en jazzinvloeden en de ritmische gevoeligheid van hiphop. Maar een drumcomputer sluit neo-soul niet uit, en een liveband maakt een plaat niet automatisch neo-soul.

Hiphop staat hier evenmin buiten. Een zanger kan fraseren met het ritmische gevoel van een rapper; een producer kan een livepartij behandelen als een herhalende sample. Lauryn Hill laat bijzonder duidelijk horen dat gezongen en gerapte expressie in één album kunnen samenleven. Luister naar hoe een zin wordt geplaatst, niet alleen naar de vraag of iemand zingt.

WHY THE ALBUM MATTERS

Een losse track is een prima begin, maar deze muziek beloont vaak een langere luistersessie. Je gaat de verhoudingen tussen de instrumenten herkennen en merkt hoe een stem van karakter verandert. Een kleine verschuiving in een verder bekend ritme kan dan ineens veel groter aanvoelen.

De acht platen hieronder zijn daarom geen ranglijst van de ‘beste’ neo-soul. Ze bieden verschillende toegangen: heldere songs, open ritmes, poëtische vertelling en een meer experimentele benadering. Welke plaat als eerste landt, hangt ook af van wat je al graag hoort.

WHERE TO START

Kies Brown Sugar als je via sterke liedjes wilt binnenkomen. Ga daarna naar Baduizm en let op de ruimte rond de stem. Zet vervolgens Voodoo op wanneer je vooral wilt begrijpen wat mensen bedoelen met een ‘losse’ groove. Probeer de maat mee te voelen terwijl je afzonderlijk naar de snare en de zang luistert.

Wie graag verhalen volgt, kan beginnen bij Jill Scott of Lauryn Hill. Neem daarna een tweede luisterbeurt voor de achtergrondpartijen: antwoorden ze op de hoofdmelodie, houden ze haar tegen of laten ze haar juist vrij? Neo-soul krijgt diepte zodra de begeleiding geen achtergrond meer is.

Verder luisteren? Ontdek ook onze guides over soul, R&B, hiphop.

SOURCES & FURTHER READING

• Carnegie Hall — Neo-Soul
• Recording Academy — D’Angelo
• Apple Music — Bilal
• Apple Music — Jill Scott
• Apple Music — The Miseducation of Lauryn Hill
• Mama’s Gun — albumgegevens