COOL JAZZ.

Een saxofoon zet zacht in. Een tweede stem beweegt erlangs, zonder de eerste weg te drukken. Het ritme blijft helder, maar niemand hoeft zich naar voren te vechten. Cool jazz nodigt je uit om dichterbij te luisteren.

WHAT MAKES JAZZ COOL?

Cool jazz is een verzamelnaam voor jazzbenaderingen die vanaf de late jaren veertig en in de jaren vijftig nadruk legden op een beheerste toon, zorgvuldige arrangementen en ruimte in het samenspel. De muziek is vaak minder fel aangezet dan de bebop waarmee zij geregeld wordt vergeleken, maar kan harmonisch en ritmisch net zo avontuurlijk zijn.

‘Cool’ betekent hier dus niet emotieloos, en ook niet automatisch langzaam. Een lichte klank kan boven een snel tempo zweven. Een rustige melodie kan een ingewikkelde ritmische ondergrond hebben. De houding van de spelers en de verdeling van het geluid zeggen meer dan alleen de snelheid.

A DIFFERENT KIND OF ENSEMBLE

De opnamen die later samen Birth of the Cool gingen heten, zijn een belangrijk ijkpunt. Miles Davis speelde daarin met een negenkoppige groep. Instrumenten als hoorn en tuba maakten een bijzonder mengsel van kleuren mogelijk. Arrangeurs onder wie Gerry Mulligan droegen sterk bij aan dat geluid.

Een andere ingang is Mulligans samenwerking met Chet Baker in een kwartet zonder piano. Wanneer een instrument dat normaal akkoorden invult ontbreekt, ontstaat er andere ruimte tussen de stemmen. Baritonsaxofoon en trompet kunnen elkaar beantwoorden of gelijktijdig verschillende lijnen volgen. Je hoort hoe een bezetting zelf al een muzikaal idee kan zijn.

COOL JAZZ AND THE WEST COAST

Is cool jazz hetzelfde als West Coast jazz? De termen overlappen, maar betekenen niet precies hetzelfde. West Coast jazz verwijst naar een scene en naar muziek die met de Amerikaanse westkust werd geassocieerd. Cool jazz beschrijft eerder een verzameling klank- en speelopvattingen. Niet alle jazz uit Californië is cool.

Bovendien werden de Birth of the Cool-sessies in New York opgenomen. Dat maakt duidelijk waarom een simpele tegenstelling tussen oost en west tekortschiet. Muzikanten reisden, werkten met verschillende bands en namen hun ideeën mee. De geografische naam helpt bij de geschiedenis, maar vervangt het luisteren niet.

HEAR THE SPACE BETWEEN THE NOTES

Je kunt cool jazz herkennen aan een relatief lichte of beheerste toon, duidelijke melodische lijnen en aandacht voor hoe instrumenten samen kleuren. Soms verweven twee stemmen zich zonder dat één daarvan alleen begeleiding is. Ook een zorgvuldig uitgespaarde stilte kan richting geven aan een frase.

Begin met één melodie en luister vervolgens naar wat eronder gebeurt. Houdt de begeleiding hetzelfde ritme vast, of verschuift zij iets? Verdubbelen twee blazers elkaar, of maken zij ieder een eigen lijn? De muziek kan bij oppervlakkig luisteren ontspannen lijken, terwijl er in de details veel onderhandeling plaatsvindt.

BEBOP, SMOOTH JAZZ AND MODAL JAZZ

Cool jazz kwam voort uit dezelfde brede moderne jazzwereld als bebop. De verschillen liggen vaak in toonvorming, arrangement en intensiteit, niet in een volledige vervanging van de harmonische taal. Lee Konitz laat bijvoorbeeld horen dat een lichte saxofoonklank samengaat met een onderzoekende improvisatie.

Smooth jazz is een latere categorie, vaak verbonden aan een gepolijste productie en direct toegankelijke melodieën. Het is geen andere naam voor historische cool jazz. Ook modal jazz betekent iets anders: daarbij staan toonladders of modi sterker centraal als basis voor improvisatie. Een plaat kan rustig klinken zonder daarom automatisch in alle drie de categorieën te vallen.

CALM DOES NOT MEAN SIMPLE

Time Out van het Dave Brubeck Quartet is een bruikbaar voorbeeld. De heldere melodieën en Paul Desmonds lichte saxofoonklank geven houvast, terwijl de groep met minder gebruikelijke maatsoorten werkt. Bij Take Five kun je vijf tellen volgen, maar je kunt ook gewoon luisteren naar de herhaalde beweging die de band neerzet.

Chet Baker Sings biedt weer een heel andere ingang. Bakers zang brengt dezelfde aandacht voor melodie en frasering naar liedjes met woorden. De combinatie van stem en trompet maakt het album toegankelijk zonder het tot achtergrondmuziek te reduceren. Luister eens naar hoe weinig nadruk hij nodig heeft om een zin te laten blijven hangen.

WHERE TO START

Begin met Chet Baker Sings voor de melodische kant en Birth of the Cool voor de orkestratie. Bij Chet Baker bestaan verschillende albumversies: de oorspronkelijke uitgave uit 1954 werd later uitgebreid. Kijk daarom ook naar de tracklijst.

Zet daarna Motion op en hoor hoe veel beweging er in een kleine bezetting past. Art Pepper Meets the Rhythm Section laat bovendien horen dat muzikanten die met verschillende scenes worden verbonden, samen een vanzelfsprekend gesprek kunnen voeren. Deze selectie is een luisterroute, geen harde grens rond hun complete oeuvre.

Verder luisteren? Ontdek ook onze guides over bebop, hard bop, jazz.

SOURCES & FURTHER READING

• Miles Davis — Birth of the Cool
• Library of Congress — Gerry Mulligan
• Blue Note — Chet Baker Sings
• Dave Brubeck — zestig jaar Time Out
• Frémeaux — Lee Konitz, discografische documentatie
• Jazz Discography Project — Art Pepper