Tool

Een Tool-nummer geeft zijn bestemming zelden meteen prijs. Een basfiguur keert terug, de drums verschuiven eronder en ergens in die herhaling ontstaat een andere spanning. Wat eerst een aanloop leek, blijkt al het verhaal te zijn. Je kunt deze muziek volgen op de kracht van de gitaren, maar het wordt pas echt interessant wanneer je gaat letten op wat er tussen de accenten gebeurt.

VIER MENSEN IN ÉÉN MECHANISME.

Tool ontstaat in 1990 in Los Angeles. Zanger Maynard James Keenan, gitarist Adam Jones, drummer Danny Carey en bassist Paul D’Amour bouwen een geluid waarin zwaarte en beheersing elkaar versterken. De EP Opiate uit 1992 is direct en compact. Op het eerste volwaardige album Undertow, een jaar later, wordt de ruimte groter zonder dat de muziek haar ruwe kanten verliest.

Sober laat goed horen hoe de band spanning organiseert. De bas blijft nadrukkelijk aanwezig, Jones hoeft zijn gitaar niet vol te spelen en Keenan kan een regel steeds meer lading geven. Wanneer het nummer losbarst, voelt dat als een gevolg van wat daarvoor is opgebouwd. De kracht zit net zo goed in het wachten als in de uitbarsting.

Carey speelt daarin een bijzondere rol. Zijn drums zijn niet alleen de ondergrond waarop de anderen staan. Ze kunnen een eigen patroon volgen, tegen de gitaar in bewegen of een overgang aankondigen voordat je die bewust hoort. Daardoor voelt zelfs een zwaar, traag stuk vaak onrustig. Er is altijd iets dat de muziek verder duwt.

EEN BAS DIE HET VERHAAL MEESCHRIJFT.

Justin Chancellor komt in 1995 in de plaats van D’Amour. Op Ænima uit 1996 wordt de bas nog nadrukkelijker een melodisch instrument. Stinkfist en Forty Six & 2 laten riffs horen die niet simpelweg door gitaar en bas worden verdubbeld. De instrumenten hebben hun eigen plek en kunnen elkaar juist daardoor versterken.

De plaat wisselt songs af met korte tussenstukken. Dat kan bij een eerste luisterbeurt vreemd voelen, maar het verandert je gevoel voor tijd. Tool behandelt een album als een reeks ervaringen die op elkaar reageren. Een abrupte onderbreking kan de volgende song harder laten aankomen; een ongemakkelijk geluid kan een vertrouwde riff ineens anders kleuren.

Het visuele werk rond de band sluit bij die benadering aan. De vervreemdende beelden vragen geen eenvoudige uitleg van de teksten. Ze voegen een eigen laag toe, waarin lichamen, vormen en beweging iets herkenbaars krijgen zonder alledaags te worden. Muziek en beeld lijken uit dezelfde onrust voort te komen, ook wanneer je niet precies kunt aanwijzen waarom.

LATERALUS EN HET GEDULD VAN EEN SONG.

Met Lateralus uit 2001 krijgt die manier van bouwen meer ruimte. Schism heeft een baslijn die onmiddellijk herkenbaar is, terwijl het nummer zelf blijft verschuiven. Parabol en Parabola werken als twee verschillende toestanden van dezelfde gedachte. Het eerste deel houdt de adem in, het tweede zet die spanning om in beweging.

Je hoeft geen maatsoorten te tellen om daarvan te genieten. Het plezier zit juist in het moment waarop je denkt te weten waar een accent komt en de band een andere afslag neemt. Jones laat akkoorden lang genoeg staan om hun klank te laten veranderen. Keenan kan zich terugtrekken, zodat de instrumenten een passage dragen die bij een andere band misschien met extra tekst was gevuld.

Lateralus vraagt daarmee om een andere vorm van aandacht dan een verzameling losse singles. Niet omdat iedere luisterbeurt een studie moet zijn, maar omdat overgangen betekenis krijgen. Een rustige passage is een onderdeel van de compositie, geen pauze tussen twee interessante stukken. Dat geduld geeft de zware momenten hun schaal.

LANGER BETEKENT NIET AUTOMATISCH GROTER.

10,000 Days uit 2006 opent verschillende deuren. The Pot is beweeglijk en relatief direct, terwijl de langere stukken hun spanning in kleine stappen opbouwen. De zang kan fel en lichamelijk zijn, maar ook bijna op afstand blijven. Die keuze bepaalt hoeveel ruimte er voor de luisteraar overblijft.

Fear Inoculum verschijnt in 2019, dertien jaar later. De lange aanloop naar het album hoeft niet de belangrijkste eigenschap ervan te zijn. Interessanter is hoe de band de tijd binnen de nummers gebruikt. Patronen keren terug met een andere nadruk, drums worden een eigen landschap en de gitaar kan een enkele beweging lang volhouden voordat zij een volgende stap zet.

Soms werkt Tool het best als je stopt met wachten op het refrein. Dan hoor je dat de band voortdurend kleine beslissingen neemt: een basnoot die langer blijft staan, een bekken dat een nieuwe ruimte opent, een stem die pas binnenkomt wanneer het patroon al vertrouwd voelt. Het grote geheel wordt uit zulke details gemaakt.

Voor wie wil beginnen, zijn Sober, Schism en The Pot drie bruikbare ingangen. Daarna loont het om een volledig album op te zetten. Tool heeft een herkenbare klank, maar de echte samenhang ontstaat over langere afstanden. Vier muzikanten houden elkaar daarbij in beweging, zonder dat één van hen voortdurend op de voorgrond hoeft te staan.

Bekijk de artiestpagina van TOOL voor de vinyluitgaven en meer om te ontdekken.

Lees verder in PROGRESSIVE ROCK en HEAVY METAL.