MELODY A.M. (Röyksopp)

Er zijn melodieën die je na een paar noten herkent zonder precies te kunnen zeggen welk instrument je hoort. Het springerige motief van Eple is er zo een. Het klinkt helder, een beetje scheef en onmiddellijk eigen. Rond zulke kleine vondsten bouwden Svein Berge en Torbjørn Brundtland in 2001 hun debuut als Röyksopp: een plaat waarop elektronica tegelijk huiselijk, raadselachtig en uitnodigend kon zijn.

TWEE JONGENS UIT TROMSØ.

De muziek begon ver vóór het debuut. Berge en Brundtland kenden elkaar al als kinderen in Tromsø, in het noorden van Noorwegen. Synthesizers en sciencefiction prikkelden hun verbeelding. In hun officiële biografie beschrijven ze hoe de muziek van Kraftwerk, Vangelis en Jean-Michel Jarre voor hen aansloot bij de hemel en het landschap om hen heen.

In Bergen vonden ze later een kring van muzikanten die elkaar gemakkelijk opzocht. Rond het label Tellé van Mikal Tellé kwamen uiteenlopende ideeën samen: de akoestische wereld van Kings of Convenience, de pop van Annie en avontuurlijke clubmuziek konden naast elkaar bestaan. Het gedeelde adres in die muzikale wereld was belangrijker dan één verplichte stijl.

De eerste Röyksopp-single So Easy verscheen in 1999. Toen het Britse Wall of Sound het album in 2001 uitbracht, klonk het duo voor veel nieuwe luisteraars als een ontdekking. Achter dat debuut zaten echter jaren waarin de twee samen geluiden uitprobeerden. De eigenheid van de plaat was gegroeid in een langdurige samenwerking.

EEN WOONKAMER VOL MOGELIJKHEDEN.

In een terugblik voor DJ Mag vertelde het duo dat Melody A.M. in de woonkamer van hun kleine woning in Bergen werd opgenomen. De kern van de studio bestond uit een Akai-sampler, een eenvoudige mengtafel en een galmapparaat. Voor So Easy gebruikten ze een Atari-computer. Veel apparatuur kenden ze al sinds hun jeugd; juist de beperkingen hielpen hen keuzes te maken.

Een kort geluidje draagt een melodie, een basfiguur zorgt voor samenhang en een stem voegt iets ongrijpbaars toe. De productie maakt de klanken niet allemaal glad. Soms lijkt er een randje aan te zitten, alsof een geluid al een leven heeft gehad voordat het hier terechtkwam.

De naam op de producercredit is Röyksopp zelf. Daardoor loopt er een korte lijn tussen compositie en uitvoering. De keuze van een klank bepaalt mede hoe een melodie werkt, en het ritme krijgt betekenis door de ruimte die eromheen blijft. De studio is hier een instrument waarmee de twee hele scènes kunnen bouwen.

SO EASY ZET DE DEUR OPEN.

In So Easy zit een fragment uit Blue on Blue, geschreven door Burt Bacharach en Hal David en hier afkomstig uit de uitvoering van de Zweedse zanggroep Gals and Pals. Het oude stemgeluid zweeft boven een stevige bas. Die combinatie zet meteen de verhouding neer tussen herkenning en vervreemding.

Je hoort iets dat uit een andere tijd lijkt te komen, maar het ritme houdt het in het heden. De zang is geen duidelijk afgebakende hoofdrolspeler meer. Ze wordt onderdeel van het decor, een herinnering die telkens terugkeert. Daarmee maakt het openingsnummer al duidelijk hoeveel een sample kan veranderen wanneer hij in een nieuwe omgeving belandt.

Op de oorspronkelijke Britse dubbel-lp volgt direct Poor Leno. Erlend Øye, bekend van Kings of Convenience, zingt met een lichte, bijna slaperige stem. Onder hem blijft de ritmesectie bewegen. Het lied heeft daardoor iets teder en iets stuwends tegelijk: de voordracht houdt zich in, terwijl de begeleiding verder wil.

EPLE HEEFT GEEN REFREIN NODIG.

Eple opent kant B. Wie de herkenbare klank voor één synthesizer houdt, mist een deel van het maakwerk. In een interview met HigherFrequency legde Berge uit dat het om verschillende lagen gaat, met een gesamplede elektrische piano als kern. Brundtland wees daarbij op sampling, analoge instrumenten en manieren om klanken opnieuw te vormen.

Het motief beweegt met kleine sprongen door de maat. Sommige noten lijken even uit hun baan te raken voordat het patroon zichzelf weer terugvindt. Dat maakt de herhaling levendig. Er hoeft geen zanger binnen te komen om het nummer een gezicht te geven; dat gezicht zit al in de ongewone vorm van de melodie.

Daaronder ligt een beat die stevig genoeg is om mee te bewegen, zonder alle aandacht naar zich toe te trekken. Het aantrekkelijke van Eple zit in die verhouding. De herkenning komt snel, maar de details blijven verschuiven. Je kunt het na één keer neurieën en er bij een volgende luisterbeurt toch een nieuw accent in opmerken.

In Space trekt daarna de omgeving open. De melodische bewegingen voelen lichter en langer, het beeld wordt ruimer. Op vinyl vormen deze twee nummers samen een korte reis: eerst het compacte spel van een herkenbaar motief, vervolgens een passage waarin de blik verder mag dwalen. De stilte aan het einde van de kant maakt die overgang extra duidelijk.

OOK DE NACHT HEEFT EEN PLEK.

Met A Higher Place en Röyksopp's Night Out krijgt kant C een andere schaal. Vooral dat laatste nummer neemt tijd om spanning op te bouwen. Klanken komen op, verdwijnen naar achteren en keren met meer gewicht terug. De beweging is groter dan in de korte singles, zonder dat de band het gevoel voor melodie loslaat.

Hier wordt duidelijk waarom het etiket achtergrondmuziek maar een deel van het album beschrijft. Er zijn zachte oppervlakken, maar er zitten ook schaduwen en onverwachte wendingen in. Wanneer de muziek harder of voller wordt, krijgt dat betekenis doordat de rustige passages eerder zo veel ruimte hebben gelaten. Het album kan uitnodigen én licht ongemakkelijk worden.

De laatste kant begint met Remind Me, opnieuw met Øye. Zijn stem houdt de song dichtbij, terwijl de begeleiding kleine ritmische patronen om hem heen legt. Daarna schuift She's So verder richting een dromerige sfeer. Het slot is voor Sparks, gezongen door Anneli Drecker van Bel Canto. Haar stem blijft als een dunne draad door de begeleiding lopen.

De lp eindigt daardoor anders dan de cd. Die laatste heeft tien nummers en sluit af met 40 Years Back/Come. De originele dubbel-lp telt er negen, met een eigen volgorde en Sparks als laatste halte. Dat onderscheid is nuttig wanneer je de plaat opnieuw ontdekt: dezelfde albumtitel kan een andere luisterroute bevatten.

EEN HEMEL BOVEN DE BOMEN.

De gewone albumhoes toont een grote, warm gekleurde wolkenlucht met onderaan de donkere contouren van bomen. De foto is van Sølve Sundsbø; Tom Hingston Studio verzorgde het ontwerp. De naam en titel staan boven in het beeld, waardoor de lucht bijna de hele hoes kan vullen.

De warme lucht en donkere bomen geven de hoes iets vriendelijks én iets dreigends. Zoals een instrumentaal nummer ruimte laat voor eigen beelden, laat dit landschap open of er een dag begint of een nacht nadert.

Er bestaat bovendien een heel andere, beperkte promo-uitvoering met handbeschilderde hoezen van Banksy. Het duo vertelde DJ Mag hoe de kunstenaar destijds via Wall of Sound in Bergen terechtkwam. Dat bijzondere object hoort bij de albumgeschiedenis, maar moet niet worden verward met de bekende wolkenhoes van de reguliere uitgave.

EEN WERELD DIE BUITEN DE PLAAT VERDERGING.

De video voor Remind Me gaf het duo nog een herkenbare beeldtaal. Het Franse H5, met Ludovic Houplain en Hervé de Crécy, verbeeldde een werkdag van een vrouw in Londen via diagrammen en infographics. Gewone handelingen werden verbonden met grotere systemen. De clip won in 2002 de MTV Europe Music Award voor beste video.

Ook via reclames kwam de muziek bij nieuwe luisteraars terecht. Tegen DJ Mag vertelde het duo dat ze aanvragen afzonderlijk bekeken: een passende advertentie kon een ingang zijn voor muziek die niet vanzelf op de radio belandde. Die verspreiding hielp melodieën een publiek te vinden dat de naam Röyksopp nog niet kende.

De recensies herkenden ondertussen het maakwerk. John Bush prees bij AllMusic vooral de rijkdom aan details en de verbeelding in de productie, al vond hij de invloed van oude filmsoundtracks soms nadrukkelijk. In Groot-Brittannië bereikte het album uiteindelijk nummer negen. Volgens Official Charts bleef het 53 weken in de Top 75.

Twintig jaar later kondigde Röyksopp een genummerde heruitgave op dubbelvinyl aan. Het duo vermeldde nadrukkelijk dat die niet opnieuw was gemasterd. Dat past bij een debuut waarvan de eigenheid juist in de oorspronkelijke klanken zit: de ietwat kromme melodie, het rafelige stemfragment en de ruimte tussen twee ritmische accenten. Daar blijft Melody A.M. herkenbaar.