SO. (Peter Gabriel)

Een baslijn duwt de muziek vooruit, blazers antwoorden en Peter Gabriel klinkt alsof hij elk woord met zijn hele lichaam wil uitspreken. Sledgehammer is zo'n single die een album bijna aan het zicht kan onttrekken. Wie het nummer hoort, ziet misschien meteen de bewegende klei en het fruit uit de videoclip. Maar zet So vanaf het begin op en er ontvouwt zich een groter verhaal. Achter de uitbundigheid liggen onrust, troost, verlangen en een opvallend kwetsbare stem.

Het album verscheen op 19 mei 1986. Gabriel had een plaat gemaakt die miljoenen mensen kon bereiken, met songs die onmiddellijk binnenkomen. Tegelijk bleven de vreemde klankkleuren, eigenzinnige ritmes en onverwachte gasten aanwezig. So laat horen hoeveel er in een toegankelijke melodie past wanneer de maker nieuwsgierig blijft naar wat daaronder kan bewegen.

EEN STAL VOL MOGELIJKHEDEN.

De intensieve werkzaamheden begonnen in februari 1985. Het belangrijkste adres was Ashcombe House, Gabriels huis bij Bath, waar een voormalige koeienstal was omgebouwd tot studio. Hier werkte hij samen met producent Daniel Lanois. Ze kenden elkaars manier van denken al van de soundtrack Birdy, waarop sfeer en instrumentale textuur veel ruimte kregen. Nu zocht Gabriel nadrukkelijker naar songs, naar de directheid van de soul waarmee hij was opgegroeid.

Die keuze maakte het proces niet haastiger. Ongeveer een jaar lang werden ideeën opgebouwd en opnieuw bekeken. Ritmes en akkoorden vormden vaak het begin; de uiteindelijke woorden moesten nog volgen. Een eigen werkplek bood daarbij vrijheid. Gabriel kon terugkomen op een opname zonder voortdurend een dure externe studio te hoeven verantwoorden. Een popsong mocht hier langzaam ontstaan.

Geluidstechnicus Kevin Killen kwam na David Bascombe bij het project. In zijn herinneringen aan de sessies beschrijft hij hoe rekbaar de muziek aanvankelijk was. De vroege opname van Sledgehammer duurde bijna tien minuten. Door te monteren, partijen opnieuw op te nemen en de spanningsboog aan te scherpen, kreeg de groove zijn herkenbare vorm. Wat zo vanzelfsprekend uit de speakers rolt, was zorgvuldig samengesteld.

DE BAND MOEST BLIJVEN ADEMEN.

Lanois en Gabriel maakten volop gebruik van studiomogelijkheden, maar een goede uitvoering bleef richting geven. Gabriel vertelde later dat juist Lanois bijzonder gevoelig was voor het moment waarop muzikanten elkaar werkelijk vonden. Red Rain was voor hem daar een voorbeeld van. In die opener voelen de drums en de steeds terugkerende beweging van de muziek als een omgeving waarin de zang omhoog moet klimmen.

Het arrangement geeft een onrustig gevoel zonder zijn samenhang te verliezen. De stem is korrelig en nadrukkelijk aanwezig. Gabriel kan een regel klein inzetten en hem vervolgens laten uitgroeien tot een roep. Daardoor blijft de menselijke inspanning hoorbaar, ook wanneer alles eromheen zorgvuldig is geplaatst. Het album klinkt ruim, maar de zanger verdwijnt nergens in die ruimte.

Ook de klank zelf kwam soms uit gezamenlijk spelen voort. Killen beschreef hoe Gabriel, Lanois en gitarist David Rhodes verschillende instrumenten als één gecombineerde partij opnamen. Je hoort dan een kleur waarvan de herkomst niet onmiddellijk duidelijk is. Dat verklaart iets van de aantrekkingskracht van So: onder een heldere melodie kan een geluid zitten dat zich moeilijk laat thuisbrengen.

SOUL IN VOLLE BEWEGING.

Op Sledgehammer krijgt Gabriels liefde voor Amerikaanse soul een bijzonder directe vorm. Hij wees zelf op Otis Redding als een belangrijke inspiratiebron. De blazers verbinden de opname met die traditie, terwijl het samenspel van bassist Tony Levin en drummer Manu Katché de muziek laat veren. De ritmische accenten maken het verleidelijk om steeds op dezelfde details te wachten: een inzet, een antwoord, een kleine verschuiving achter de zang.

De videoclip maakte die energie zichtbaar. Regisseur Stephen R. Johnson werkte met animators onder wie Nick Park en de Brothers Quay. Het beeld verandert voortdurend, terwijl Gabriels gezicht een herkenbaar middelpunt blijft. De video won negen prijzen bij de MTV Video Music Awards van 1987. Ook los van de televisie had het nummer al zijn weg gevonden: in juli 1986 stond het bovenaan de Amerikaanse singleslijst.

Verderop geeft Big Time die uitbundigheid een andere lading. De muziek stapt breed naar voren en de verteller wil steeds groter worden. Het past bij de overdreven gebaren in de zang. De humor zit in de verhouding tussen een imposant geluid en iemand die zichzelf voortdurend probeert op te blazen. Zo kan dezelfde plaat plezier maken met succes en de behoefte eraan van binnenuit onderzoeken.

TWEE STEMMEN, EEN ANDER PERSPECTIEF.

Na Sledgehammer verandert Don't Give Up de temperatuur. Gabriel zingt samen met Kate Bush over iemand die houvast verliest. De aanleiding lag onder meer bij een foto van Dorothea Lange uit de Amerikaanse depressiejaren. De Britse werkloosheid van de jaren tachtig gaf het onderwerp ook een eigentijdse nabijheid. Achter de woorden staat een concrete vraag: wat blijft er van eigenwaarde over wanneer werk en zekerheid wegvallen?

Bush geeft de song zijn antwoord in een andere toon. Haar stem klinkt rustig en nabij, tegenover de spanning in die van Gabriel. Het duet krijgt daardoor de vorm van een gesprek waarin de ene persoon nauwelijks verder kan en de ander blijft staan. De herhaling biedt ruimte om die verhouding te voelen. Een snelle oplossing zou het verhaal juist kleiner maken.

Op In Your Eyes opent een gaststem opnieuw het perspectief. Youssou N'Dour komt binnen met een helderheid die boven het arrangement uit lijkt te stijgen. Het nummer beweegt van een persoonlijke zoektocht naar een ruimere, gezamenlijk gedragen uitbarsting. Gabriel omschreef de samenwerking als een belangrijk begin; later zouden de twee vaker samen muziek maken. Hier krijgt hun ontmoeting een plaats binnen een liefdeslied dat steeds meer mensen lijkt toe te laten.

WAAR DE PLAAT ZACHTER WORDT.

Mercy Street vraagt om een andere manier van luisteren. Gabriel raakte geïnspireerd door het werk van de Amerikaanse dichter Anne Sexton en droeg het nummer aan haar op. De muziek blijft laag en omhullend. Percussie, adem en zachte klanken houden de song in beweging, terwijl de zang weinig afstand tot de luisteraar lijkt te hebben.

Juist na het open karakter van In Your Eyes voelt die beslotenheid sterk. De plaat wisselt niet alleen tempo of volume; ze verandert telkens de ruimte waarin een stem zich bevindt. That Voice Again zet daar op de eerste kant een andere spanning tegenover, met een aandringend ritme en een zanglijn die telkens terugkeert naar een onrustig middelpunt. Tussen de bekende singles liggen passages die de luisterervaring verbinden en verdiepen.

Op de oorspronkelijke lp eindigt het verhaal met We Do What We're Told (Milgram's 37). De herhaling en spaarzame tekst leveren een veel kaler slot op dan je misschien verwacht van zo'n succesvolle popplaat. De muziek laat iets onopgelost hangen. Daarmee bewaart So tot het einde ruimte voor ongemak.

EEN GEZICHT OP DE HOES.

Dezelfde beweging naar directheid is terug te zien in het artwork. Peter Saville vertelde hoe de opdracht aanvankelijk draaide om de titel Good. Een eerder ontwerp werkte onvoldoende, waarna de aanpak veranderde. Fotograaf Trevor Key maakte het portret dat uiteindelijk op de hoes kwam; Brett Wickens werkte aan de herkenbare belettering van So.

Gabriels gezicht vult het beeld, zonder ingewikkeld decor. De korrel en de blik geven het portret spanning. De kleine blauwe titelvorm houdt het ontwerp bijeen. De verpakking past daardoor bij de muziek: een herkenbare persoon komt naar voren, terwijl de vormgeving genoeg eigen karakter bewaart om niet in een gewone persfoto te veranderen.

De plaat kwam in het Verenigd Koninkrijk binnen op nummer één en bleef twee weken bovenaan. Dat resultaat maakt haar betekenis meetbaar, maar verklaart niet volledig waarom de songs bleven terugkeren. In Your Eyes kreeg in 1989 bijvoorbeeld een nieuw leven door Say Anything, de film waarin John Cusacks personage een radio boven zijn hoofd houdt. Een bestaand lied werd onderdeel van een nieuw beeld en bereikte zo opnieuw luisteraars.

TERUG NAAR HET HELE ALBUM.

Bij de Back to Front-tour bracht Gabriel So integraal terug naar het podium, met muzikanten uit zijn toenmalige liveband. De foto boven dit verhaal is gemaakt tijdens die tour in Frankfurt, in 2014. Ze toont een latere Gabriel die opnieuw midden in deze songs staat. Het album was inmiddels geschiedenis geworden, maar bleef materiaal om mee te werken.

Voor dit verhaal volgen we de acht tracks van de oorspronkelijke Britse lp. Daar opent In Your Eyes kant B. De samenwerking met Laurie Anderson, This Is the Picture (Excellent Birds), hoort bij andere uitgaven van het album. Dat onderscheid is nuttig wanneer je een heruitgave naast een vroege persing legt: de volgorde bepaalt ook hoe de stemming zich ontwikkelt.