TEN. (Pearl Jam)

VOORDAT DE GITAREN BINNENVALLEN.

Ten begint niet meteen met een refrein dat iedereen kent. Eerst hangt er een vreemde, ronddraaiende klank in de ruimte. Pas daarna trekt Once het album open: een stugge riff, een ritme dat naar voren wil en Eddie Vedder die klinkt alsof de zinnen niet langer binnen kunnen blijven. Het is een effectieve binnenkomst. Je weet nog niet wie hier precies het woord voert, maar afstand houden wordt lastig.

Om die spanning over een hele plaat te volgen, bekijk je Ten van Pearl Jam op vinyl bij SJELF.

In die eerste minuten hoor je al het verschil tussen zwaarte en logheid. De gitaren zijn vol, toch blijft de muziek bewegen. Bas en drums zitten niet alleen onder de riff; ze geven hem een veerkrachtige ondergrond. Dat maakt Ten zo geschikt om als geheel te draaien. De bekende nummers zijn herkenningspunten in een stroom die telkens van druk en richting verandert.

EEN NIEUWE BAND, EEN BELADEN BEGIN.

Pearl Jam ontstond in 1990 in Seattle, met muzikanten die niet allemaal vanaf nul begonnen. Stone Gossard en Jeff Ament hadden samen in Mother Love Bone gespeeld. Na het overlijden van zanger Andrew Wood zochten ze een nieuwe vorm. Mike McCready kwam erbij, Eddie Vedder bracht vanuit San Diego zijn stem en teksten mee. Die voorgeschiedenis helpt de ernst te begrijpen, zonder van iedere noot een biografische verklaring te maken.

Voor de opnamen bestond de groep uit Vedder, gitaristen Gossard en McCready, bassist Ament en drummer Dave Krusen. Juist Krusens naam verdient aandacht. Wie Pearl Jam vooral van latere beelden kent, kan gemakkelijk een andere drummer voor zich zien. Op Ten hoor je zijn spel: krachtig genoeg om de gitaren te dragen, soepel genoeg om een riff te laten veren.

In maart en april 1991 werkte de band in London Bridge Studios in Seattle. Rick Parashar produceerde samen met Pearl Jam en droeg daarnaast piano, orgel en percussie bij. De mix werd in juni gemaakt door Tim Palmer in Ridge Farm Studios in Engeland. Het album verscheen op 27 augustus 1991 via Epic. Dat is de oorspronkelijke versie die hier centraal staat.

GROOT GELUID, MENSELIJKE AFSTAND.

De productie heeft een duidelijke ruimtelijkheid. Gitaren hangen breed om de zang heen en sommige uithalen lijken langer in de lucht te blijven dan je verwacht. Die galm is een deel van de identiteit van de plaat. Hij maakt de songs groot, maar kan ook iets van afzondering oproepen: één stem klinkt midden in een ruimte die veel groter is dan de persoon die erin staat.

De twee gitaristen vullen die ruimte verschillend. Gossards partijen geven de songs herkenbare vormen, terwijl McCready de randen opzoekt met melodische lijnen, buigingen en solo's die niet snel klaar willen zijn. Vooral in Alive werkt dat overtuigend. De solo voelt als een voortzetting van het gesprek, met een andere stem en zonder de verplichting om nog zinnen te vormen.

In 2009 verscheen naast de oorspronkelijke mix een nieuwe mix van Brendan O'Brien. Die vergelijking kan interessant zijn, maar het zijn twee verschillende manieren om dezelfde uitvoeringen te presenteren. Voor dit verhaal blijven de klank en volgorde van 1991 het uitgangspunt. De extra nummers van latere edities worden daarom ook niet stilletjes aan de oorspronkelijke tracklist vastgeplakt.

BEWEGING ONDER DE ZWARE WOORDEN.

Even Flow laat horen hoe fysiek Pearl Jam kan spelen. Het gitaarpatroon lijkt steeds net door te rollen voordat je er grip op krijgt. Vedder zet korte klanken tegen dat ritme aan en trekt de melodie vervolgens verder open. Onder de beweeglijkheid zit een verhaal over leven aan de rand van de samenleving. De muziek maakt dat onderwerp niet licht; ze geeft het een onrustig lichaam.

Alive heeft een andere aantrekkingskracht. De opening klinkt ruim en bijna uitnodigend. De persoonlijke ontwrichting in de tekst staat daar niet los van, maar schuurt ertegenaan. Juist die combinatie voorkomt dat het nummer alleen een overwinningsgebaar wordt. Je kunt het refrein luid meezingen en tegelijk iets ongemakkelijks blijven voelen. De muziek biedt kracht zonder alle vragen op te lossen.

Daarna trekt Why Go de teugels strakker. De bas heeft tanden, de gitaaraccenten zijn kort en de zang krijgt een opgejaagde directheid. In de volgorde van de plaat is dat belangrijk. Na de brede beweging van Alive voelt de ruimte ineens kleiner. Ten houdt je niet vast door iedere song nog groter te maken, maar door de afstand voortdurend te veranderen.

BLACK EN JEREMY: TWEE SOORTEN STILTE.

In Black kan een klein gitaarfiguur bijna vriendelijk klinken, totdat de zang de emotionele richting duidelijk maakt. Het nummer bouwt zijn pijn niet op met een ingewikkelde constructie. De herhaling, de ruimte tussen regels en de steeds verder opengetrokken stem doen het werk. Tegen het einde lijken de afzonderlijke instrumenten minder belangrijk te worden. Alles draagt hetzelfde onafgemaakte gevoel.

Jeremy begint met een heel andere spanning. De heldere tonen in de opening hebben iets afstandelijks; het ritme laat ruimte voordat de band verder aanspant. Vedder vertelt over een jongen die buiten beeld dreigt te raken. Het nummer werd geschreven naar aanleiding van een werkelijk tragisch incident, maar de muzikale kracht zit ook in de aandacht voor isolement. De voordracht verandert van vertellen in een bijna woordeloze uitbarsting.

Beide nummers laten horen dat stilte niet hoeft te betekenen dat een band stopt met spelen. Soms ontstaat stilte doordat er na een zin niets wordt uitgelegd. Een gitaar houdt een toon vast, een akkoord blijft hangen en jij moet zelf omgaan met wat er net gezegd is. Op een plaat met zoveel volume zijn juist die plekken opvallend dichtbij.

DE TWEEDE HELFT VERDIENT EEN EIGEN LUISTERBEURT.

Wie alleen naar de beroemdste songs terugkeert, mist de manier waarop Ten verder ademt. Oceans is kort, open en beweeglijk. De zang ligt anders op de muziek, met meer ruimte rond de klanken. Vervolgens zet Porch die rust abrupt onder spanning. De gitaarfiguur heeft een dwingende haast, terwijl de band genoeg elasticiteit bewaart om niet in een rechte mars te veranderen.

Garden kiest voor een langzaam groeiende dreiging. De terugkerende gitaarlijn geeft houvast, maar de donkere kleur van de zang voorkomt dat het comfortabel wordt. In Deep wordt het geluid vervolgens stroever en lichamelijker. Zo bereidt de tweede helft de afsluiter voor. Het album verzamelt spanning zonder voor ieder nummer dezelfde hoeveelheid licht of lucht te gebruiken.

Release maakt de beweging af door terug te nemen. Een paar noten kunnen nu genoeg zijn. Vedder zingt ruimer en de band laat het nummer geleidelijk openbloeien. Het voelt niet alsof er ineens een eenvoudige oplossing gevonden is. Er komt vooral plaats voor iets wat eerder vastzat. Laat ook het instrumentale staartstuk na de song uitlopen: de plaat keert daarmee terug naar de vreemde klankwereld waarmee hij begon.

VIJF HANDEN EN EEN GROEIEND PUBLIEK.

Op de bekende hoes staan de bandleden met hun armen omhoog en hun handen bij elkaar, tegen de felgekleurde achtergrond. Het beeld is eenvoudig en onmiddellijk leesbaar: een groep die zich als groep presenteert. Naast de vaak eenzame personages in de songs ontstaat daardoor een interessant contrast. Aan de buitenkant zie je verbondenheid; binnenin hoor je hoeveel moeite contact soms kost.

De singles Alive, Even Flow en Jeremy brachten de band, geholpen door hun video's op MTV, bij een groot publiek. Jeremy leverde Pearl Jam de eerste Grammy-nominatie op. Toch zit de blijvende betekenis van Ten niet alleen in die doorbraak. Het album liet horen dat toegankelijke gitaarrock zwaar, melodieus en kwetsbaar tegelijk kon zijn, zonder dat een van die eigenschappen de andere hoefde weg te drukken.