PLAY. (Moby)

De eerste stem die je op Play hoort, is niet die van Moby. Bessie Jones zingt, een ritme grijpt haar woorden vast en een opname uit een andere tijd begint opnieuw te bewegen. Het is een directe entree voor een album dat daarna allerlei kanten op kan: een donkere club in, een poprefrein door, een stille kamer binnen. Toen Play in mei 1999 verscheen, was die combinatie nog geen vanzelfsprekende wereldhit. Het duurde maanden voordat de plaat haar enorme publiek vond.

Van de eerste sample tot de rustige slotsongs: bekijk Play van Moby op vinyl bij SJELF.

EEN ANDERE WEG NA ANIMAL RIGHTS.

Moby had de jaren negentig niet in één stijl doorgebracht. De ravehit Go, de brede elektronische wereld van Everything Is Wrong en de harde gitaren van Animal Rights hoorden allemaal bij dezelfde muzikant. Die laatste plaat, uit 1996, maakte het zijn publiek niet gemakkelijk. Voor Play zocht hij naar een vorm waarin zijn verschillende voorkeuren minder abrupt tegen elkaar aan zouden botsen.

In het interview met Chaos Control uit 1999 omschreef hij zijn bedoeling als een emotionele plaat die zowel aandachtig beluisterd kon worden als een plek kon krijgen in het dagelijks leven. Voor de achttien uiteindelijke tracks had hij naar eigen zeggen ongeveer tweehonderd stukken gemaakt. De selectie was dus geen gebrek aan materiaal. Het was kiezen welke beweging een luisteraar een uur lang zou kunnen volgen.

DE KAMER ALS INSTRUMENT.

Het grootste deel van het werk ontstond in zijn thuisstudio in Manhattan. Moby combineerde samplers en sequencers met piano, gitaar en bas. In een interview dat Audio Media International later opnieuw publiceerde, vertelde hij dat hij voor heel verschillende soorten muziek dezelfde apparatuur gebruikte. Een technoplaat en een stuk met punkgitaren hoefden voor hem niet uit verschillende werkplaatsen te komen.

Dat helpt om het geluid van Play te begrijpen. De plaat is elektronisch georganiseerd, maar niet uitsluitend uit elektronische klanken opgebouwd. Een aangeslagen snaar kan naast een geprogrammeerde drum staan; een stem uit een oude opname naast een pas gespeelde piano. De spanning zit niet in het verbergen van die verschillen. Juist de hoorbare afstand tussen de onderdelen geeft de muziek diepte.

Er kwamen ook andere oren bij. Moby vertelde Marc Weidenbaum voor Disquiet dat hij Honey met Mario Caldato Jr. mixte en dat Dean Honer in Sheffield de mix van Natural Blues verzorgde. Dat zijn gerichte bijdragen binnen een grotendeels zelfgemaakte plaat. Het album klinkt samenhangend zonder dat ieder nummer dezelfde klankbehandeling krijgt.

GEEN ANONIEME OUDE STEMMEN.

Bij Honey hoort de naam Bessie Jones. Moby gebruikte haar uitvoering van Sometime, ook bekend als Sometimes, uit de opnamen van Alan Lomax. Jones was verbonden aan de Georgia Sea Island Singers en wijdde haar leven aan het overdragen van Afro-Amerikaanse liederen, spellen en verhalen. Haar aanwezigheid op Play is daardoor meer dan een fraai stukje oud geluid. Achter die paar herhaalde zinnen ligt een eigen muzikale geschiedenis.

Natural Blues leunt op Vera Hall en haar vertolking van Trouble So Hard. Hall groeide op in Alabama en werd door de Lomax-familie opgenomen lang voordat elektronische pop bestond. Haar stem heeft geen moderne productie nodig om gewicht te krijgen. Moby geeft haar een nieuwe ritmische omgeving, maar de emotionele nadruk komt uit de opname zelf. De beat maakt de wanhoop dansbaar zonder haar helemaal lichter te maken.

Daar zit ook een vraag die bij deze plaat hoort: wie wordt onthouden wanneer een oude uitvoering onder een nieuwe artiestennaam miljoenen mensen bereikt? Play kan een ingang naar die bronnen zijn, mits de luisteraar verder kijkt dan de albumhoes. De zangers verdwijnen gemakkelijk achter het woord sample. Hun namen terugzetten in het verhaal maakt de muziek niet ingewikkelder. Het maakt haar vollediger.

HERHALING DIE IETS OPENLAAT.

Een sample blijft technisch hetzelfde, maar kan gevoelsmatig van betekenis veranderen. De eerste keer hoor je een zin. Na enkele herhalingen wordt een kleine hapering een herkenningspunt, daarna bijna een onderdeel van het ritme. Bij Honey werkt dat uitnodigend en voortvarend. Bij Natural Blues houdt dezelfde werkwijze je langer bij één stemming vast.

Toch draaien niet alle tracks om die ene vondst. Bodyrock kiest voor een steviger, grover gebaar, terwijl Machete de spanning opvoert. Korte stukken onderbreken de grotere songs en geven de plaat een eigen ademhaling.

EEN PIANO, EEN VRAAG.

In het gesprek met Sound on Sound over Why Does My Heart Feel So Bad? legde Moby uit dat de zangsample het beginpunt was. Daarna kwamen de pianoakkoorden en de overige onderdelen. De piano is dus geen decorstuk dat achteraf onder een tekst werd geschoven. Zij bepaalt hoe je die stem gaat verstaan: als een vraag die telkens opnieuw wordt gesteld en nergens een definitief antwoord krijgt.

Dat is de eenvoud waar Moby vaak het meeste mee bereikt. Het nummer hoeft niet steeds nieuwe informatie toe te voegen. Door de ruimte rond de zang te veranderen, verschuift de nadruk. Een akkoord kan steun geven, een drumslag kan onrust toevoegen, een korte afwezigheid van het ritme kan dezelfde woorden plotseling alleen laten staan.

PORCELAIN EN DE ANDERE KANT VAN DE STEM.

Op Porcelain zingt Moby zelf. Zijn stem is veel kleiner dan de titel van een wereldhit doet vermoeden. Zij staat tussen de piano en de brede klanken, zonder de rest naar de achtergrond te drukken. Het nummer heeft een bijna zwevende beweging: de melodie is helder, maar er blijft iets ongrijpbaars omheen hangen. Je kunt het na één keer herkennen zonder dat het na één keer helemaal is uitgelegd.

Die bescheiden zangpositie is belangrijk binnen de plaat. Na de uitgesproken stemmen uit de archiefopnamen verschijnt de maker niet als iemand die alles met een grotere stem overneemt. Hij voegt een ander soort kwetsbaarheid toe. South Side zoekt vervolgens nadrukkelijker de popsong op. De oorspronkelijke albumversie staat hier in de tracklist; de bekende latere single met Gwen Stefani is een andere uitvoering.

DE RAFEL MAG BLIJVEN.

Bij Chaos Control vertelde Moby dat vier tracks op de plaat uit cassette-demo's voortkwamen. Pogingen om ze opnieuw en netter op te nemen hadden volgens hem juist hun aantrekkelijke eigenschappen weggenomen. Daarom liet hij de oorspronkelijke opnamen staan. Het geeft de rustige passages een ander perspectief: wat als onvolmaakt klinkt, kan een bewuste eindkeuze zijn.

Luister met dat idee naar de weg richting Everloving, Guitar Flute & String en The Sky Is Broken. De plaat wordt minder uitbundig en vraagt gaandeweg minder van een dansvloer. Op de laatste kant van de oorspronkelijke dubbel-lp komt dat als een eigen hoofdstuk samen. De energie verdwijnt niet ineens, maar trekt zich terug in kleinere gebaren. My Weakness laat uiteindelijk vooral een sfeer achter.

HET LICHAAM OP DE HOES.

De hoesfoto van Corinne Day toont Moby midden in een sprong, in een open wit overhemd tegen een groenblauwe achtergrond. Het beeld is beweeglijk en een beetje onhandig. Niets aan die houding suggereert de afstandelijke controle van iemand die rustig achter apparatuur staat. Het lichaam doet volop mee, net zoals onder de geprogrammeerde ritmes de menselijke oneffenheden hoorbaar blijven.

De titel had een alledaagse aanleiding. Moby vertelde Sound on Sound dat hij bij zijn huis steeds het woord Play op een grote schoolmuur zag. Het woord bleef hangen. Het kan muziek afspelen betekenen, maar ook zelf spelen, proberen, bewegen. De hoes geeft die openheid een vorm: een kort moment waarop iemand zich losmaakt van de grond, zonder dat je de landing ziet.

LANGZAAM WERD HET OVERAL.

In de Britse albumlijst begon Play op nummer 33 en zakte daarna terug. Pas in 2000 groeide het door naar de eerste plaats. Ondertussen belandden de nummers in films, televisieprogramma's en advertenties. WIRED beschreef in 2002 hoe uiteindelijk alle achttien tracks voor gebruik buiten het album waren gelicentieerd. Zelfs het korte 7 kreeg een aanvraag. Zo ontstonden steeds nieuwe ontmoetingen met muziek die aanvankelijk geen vanzelfsprekende radioplek had.

Dat succes veranderde ook het luisteren. Een lied kon al bekend voelen voordat iemand wist dat het van Moby was. De muziek ging bij beelden, merken en persoonlijke herinneringen horen. Juist daarom loont het om Play weer als volledig album te draaien. Achter de vertrouwde fragmenten ligt een zorgvuldig opgebouwde overgang van beweging naar stilte. En achter de elektronica blijven echte stemmen aanwezig, met levens die veel verder reiken dan deze ene plaat.