MEZZANINE. (Massive Attack)

DE BAS NEEMT DE KAMER OVER.

Het begint laag. Een baslijn, een traag ritme en veel ruimte waarin je iets verwacht. Dan verschijnt Horace Andy. Zijn stem lijkt boven de muziek te zweven, terwijl daaronder steeds meer gewicht bijkomt. Angel neemt de tijd voordat de gitaren loskomen. Als dat gebeurt, hoor je hoe sterk Massive Attack een eenvoudige herhaling kan laten veranderen. De noten hoeven nauwelijks ergens heen. De druk doet het werk.

Wil je die lage frequenties zelf de kamer laten vullen? Bekijk Mezzanine van Massive Attack op vinyl bij SJELF.

Zo opent Mezzanine, het derde album van de groep uit Bristol. De plaat verscheen op 20 april 1998. Wie de soepelheid van Blue Lines of de zachtere kanten van Protection kende, hoorde hier een andere verhouding tussen schoonheid en ongemak. De lage frequenties bleven. Er kwamen scherpere randen bij: gitaren die lang blijven hangen, stemmen die dichtbij je oor lijken te zitten en ritmes die zich vastzetten. De muziek laat je bewegen, maar maakt het moeilijk om helemaal te ontspannen.

DRIE SMAKEN, ÉÉN STUDIO.

Massive Attack bestond in deze periode uit Robert ‘3D’ Del Naja, Grant ‘Daddy G’ Marshall en Andrew ‘Mushroom’ Vowles. Hun ideeën over de volgende plaat liepen uiteen. Del Naja trok richting postpunk en rock. Vowles hield sterker vast aan de soul en hiphop waar hun eerdere werk uit was gegroeid. In een interview uit 1998 benoemden ze die verschillen openlijk. Het ruwe geluid van Mezzanine was daarmee ook het resultaat van een discussie over wie Massive Attack wilde zijn.

Voor producer Neil Davidge betekende dat werken aan muziek die geregeld opnieuw uit elkaar ging. De sessies vonden voornamelijk in Bristol plaats, met werk in Londen en Cornwall. De groepsleden werkten niet voortdurend gezamenlijk in dezelfde ruimte. Ideeën schoven van de ene sessie naar de volgende, kregen een nieuw ritme of verdwenen weer. Dat hoor je terug in de afwisseling tussen stemmen en texturen. Het album houdt verschillende muzikale persoonlijkheden naast elkaar, zonder hun verschillen helemaal glad te strijken.

BOUWEN DOOR WEG TE HALEN.

Davidge beschreef hoe een nummer kon beginnen bij een loop uit de platenverzameling van de groep. Daar kwamen nieuwe partijen overheen. Vervolgens kon juist die oorspronkelijke sample weer verdwijnen. Wat overbleef, had nog de beweging van het begin, maar inmiddels een eigen klank. Op Mezzanine klinkt daardoor veel tegelijk oud en onbekend. Je herkent de tastbaarheid van een drum, een gitaar of een ademhaling, terwijl de omgeving eromheen kunstmatig en vreemd kan aanvoelen.

Angel kreeg volgens Davidge zijn eerste vorm tijdens een sessie in de Londense Olympic Studios. De instrumentale basis en de zang werden daar bij elkaar gebracht; later kreeg het nummer extra gewicht door een jamsessie met de liveband, waaronder gitarist Angelo Bruschini. De opbouw is beslissend. Eerst hoor je voldoende lege ruimte om ieder geluid afzonderlijk te volgen. Daarna duwen de gitaarlagen die ruimte dicht. Horace Andy blijft herkenbaar in het midden staan. Zijn lichte, beweeglijke stem maakt het zware arrangement des te indrukwekkender.

EEN KLEIN MOTIEF, EEN GROTE STEM.

Bij Teardrop gaat de aandacht meteen naar het toetsmotief: helder, kort en bijna huiselijk. Davidge speelde dat klavecimbelachtige figuurtje terwijl hij op Mushroom wachtte. Samen werkten ze verder aan de basis. Elizabeth Fraser, bekend van Cocteau Twins, koos het idee uit het materiaal dat zij toegestuurd kreeg. Haar stem gaf het nummer vervolgens zijn eigen zwaartepunt.

Fraser had in de studio ruimte nodig. In een later interview vertelde Davidge hoe hij haar alleen liet werken en pas terugkwam wanneer zij er klaar voor was. Dat detail past bij wat de opname bijzonder maakt: de zang klinkt persoonlijk en dichtbij, zonder dat iedere zin nadrukkelijk wordt uitgelegd. Onder haar stem blijft de puls gelijkmatig doorgaan. Het refrein maakt de muziek groter, terwijl het kleine patroon waarmee alles begon gewoon blijft zitten.

Luister ook naar Frasers andere bijdragen. In Black Milk lijkt haar stem verder naar binnen te worden getrokken. Group Four laat haar juist oplichten tussen de zwaardere passages. Die verschillende plaatsing is belangrijk. Ze is geen losse gast die voor één herkenbaar nummer langskomt; haar klank helpt meerdere kamers van hetzelfde album vorm te geven.

ONRUST DIE BLIJFT BEWEGEN.

In Risingson kruipen de lage stemmen tussen de lagen door. De muziek heeft een duidelijke groove, maar weinig haast. Dat maakt het een goede brug tussen de uitbarsting van Angel en de helderdere opening van Teardrop. De volgorde is zorgvuldig: drie heel verschillende manieren om spanning op te bouwen, direct achter elkaar.

Inertia Creeps geeft die spanning een draaiende, bijna klemmende beweging. Del Naja vertelde dat ritmes die hij tijdens een verblijf in Istanbul hoorde aan de basis lagen van het nummer. Hij en Mushroom werkten die indrukken in de studio uit tot een nieuwe beat. Juist op een plaat die zo vaak met meningsverschillen wordt verbonden, beschreef hij dit als een moment waarop de ideeën wel samenvielen. De muziek houdt die energie vast: druk, herhalend en voortdurend in beweging.

Halverwege verschijnt Sarah Jay Hawley in Dissolved Girl. Haar zang heeft een andere nabijheid dan die van Andy of Fraser. Ze begint ingetogen; de gitaren bouwen een steeds steviger omgeving om haar heen. Daarna laat Man Next Door horen hoeveel ruimte de stem van Andy kan innemen in een arrangement dat op de achtergrond blijft schuren. Bij een volledige luisterbeurt wordt duidelijk hoe vaak Massive Attack van hoofdpersoon wisselt zonder de samenhang kwijt te raken.

DE KEVER OP DE HOES.

Het beeld bij het album is even herkenbaar geworden als de eerste baslijn. Tom Hingston werkte voor het ontwerp met fotografie van Nick Knight. De kever op de hoes heeft iets precies en bijna klinisch. Tegen de lichte achtergrond vallen de glans, de harde vormen en de details extra op. Je krijgt geen vriendelijk portret van de muzikanten aangereikt. Je kijkt naar iets dat zich niet gemakkelijk laat lezen.

Die keuze sluit mooi aan op de luisterervaring. In deze muziek zijn kleine onderdelen van groot belang: een geluid dat nog net doorgaat na een drumslag, een stem die van voorgrond naar achtergrond verschuift, een gitaar die langzaam ruwer wordt. De hoes nodigt uit tot hetzelfde soort aandacht. Van een afstand zie je één duidelijke vorm. Van dichtbij wordt het beeld ingewikkelder.

BLIJVEN ZITTEN VOOR HET LAATSTE KWARTIER.

Mezzanine bereikte de eerste plaats van de Britse albumlijst. Het donkere geluid sloot een groot publiek dus niet buiten. De plaat biedt ook genoeg houvast: de melodie van Teardrop, de bas van Angel en stemmen die ieder hun eigen karakter meenemen. De aantrekkingskracht zit in de combinatie van die herkenning met een omgeving die blijft verschuiven.

Vooral het slot verdient een volledige luisterbeurt. Het titelnummer houdt de spanning laag en dicht op de huid. Daarna krijgt Group Four de ruimte om uit te groeien tot een van de zwaarste passages van het album. Je hoort hoe de zang en het instrumentale geweld elkaar afwisselen. Het effect is groter doordat de plaat je daar niet rechtstreeks naartoe heeft gejaagd.

Pas daarna volgt (Exchange), met de haakjes die het onderscheiden van het eerdere instrumentale Exchange. Het herkenbare materiaal keert terug met Horace Andy erbij. Na het grote gebaar van Group Four voelt dat als een andere blik op dezelfde ruimte. Op vinyl is dit een album om de hele speelvolgorde van te volgen. De pauzes tussen de kanten geven je even lucht; de volgende naalddaling trekt je opnieuw naar binnen.