LIVE ON VINYL. JE HOORT DAT HET GEBEURT.

De eerste noot is nog niet gespeeld en toch hoor je al waar je bent. Iemand roept vanuit de zaal. Een instrument bromt even. Dan telt de drummer af en wordt een song die je kende ineens iets anders. Het tempo ligt net hoger, een gitaar neemt meer ruimte, de zanger wacht een tel voordat hij inzet. Juist dat verschil maakt een livealbum de moeite waard.

Voor LIVE ON VINYL kiest SJELF twintig albums waarop het podium iets toevoegt. Van de kleine bewegingen in een jazztrio tot een elektronische set waarin complete tracks opnieuw worden opgebouwd. Het is een route door verschillende manieren van optreden, met platen die je helpen gerichter te luisteren.

WAT IS EEN LIVEALBUM?

Een livealbum bestaat voornamelijk uit muziek die tijdens een optreden is opgenomen. Dat kan een compleet concert zijn, maar ook een selectie uit meerdere avonden of een sessie voor een klein publiek. De opname kan worden gemixt, ingekort of achteraf aangevuld. Het woord ‘live’ garandeert dus geen onbewerkte weergave van één avond.

Dat hoeft de muziek niet minder interessant te maken. Een album heeft een eigen volgorde en lengte. De makers kiezen wat ze van een tour willen laten horen. Wil je precies weten wat je koopt, kijk dan naar de opnamegegevens en de tracklist van die uitgave. ‘Complete’, ‘expanded’ en ‘deluxe’ kunnen wijzen op extra materiaal, maar vertellen op zichzelf weinig over de kwaliteit van de uitvoering.

BEKENDE SONGS, ANDERE VERHOUDINGEN.

Een goede eerste vergelijking is MTV Unplugged in New York van Nirvana. Het album verscheen in 1994 en combineert eigen songs met opvallende covers, waaronder The Man Who Sold the World en Where Did You Sleep Last Night. Wie Nirvana vooral van het hardste werk kent, hoort hier hoeveel spanning er in een melodie en de manier van zingen kan zitten. De officiële tracklist laat meteen zien dat dit geen gebruikelijk rijtje grootste hits is.

Ook Claptons Unplugged laat horen wat een andere bezetting met een song kan doen. Kies Layla en vergelijk de manier waarop het ritme onder de zang ligt met de elektrische versie. Je hoeft niet te beslissen welke beter is. Het interessante is dat dezelfde compositie een ander karakter krijgt.

Bij The Who en Deep Purple gaat de beweging juist naar buiten. Live at Leeds verscheen in 1970 na het optreden aan de universiteit van Leeds. Made in Japan put uit drie Japanse concerten in 1972. De songs worden plekken waar muzikanten op elkaar kunnen reageren. Luister eens een hele passage naar de bas of het orgel, zodat je niet automatisch alleen de zang volgt. De opnamegeschiedenis staat bij The Who en Rhino.

HET PUBLIEK IS OOK EEN INSTRUMENT.

Op At Folsom Prison maakt de reactie van de gevangenen deel uit van wat Johnny Cash neerzet. Het oorspronkelijke album is samengesteld uit twee optredens op 13 januari 1968. Je hoort een zanger die zijn publiek aanspreekt en een publiek dat zich laat horen. De officiële albuminformatie benoemt beide shows als bron.

Een andere vorm van samenzijn hoor je bij Aretha Franklin. Voor Amazing Grace zong ze in januari 1972 in de New Temple Missionary Baptist Church in Los Angeles. De stem van Franklin, het koor en de reacties uit de ruimte vormen samen de uitvoering. De complete uitgave bevat meer van de twee opnameavonden dan het oorspronkelijke album.

Donny Hathaway, James Brown en Otis Redding gebruiken ieder een ander soort contact. Hathaway kan een zaal uitnodigen om mee te zingen, Brown houdt de spanning hoog met korte gebaren en scherpe overgangen, Redding geeft een melodie steeds meer kracht. Kies één nummer en luister uitsluitend naar het antwoord uit het publiek. Daarna hoor je de zanger vaak anders.

LIVE KAN OOK RUIMTE EN HERHALING ZIJN.

Bij Bill Evans is het detail kleiner. Piano, bas en drums hoeven niet tegelijk hetzelfde accent te leggen om samen te bewegen. Op Waltz for Debby hoor je een trio dat elkaar ruimte geeft. De plaat verscheen in 1962 met opnamen uit 1961; het albumjaar en het concertjaar zijn dus verschillende gegevens.

Keith Jarrett maakt op The Köln Concert uit 1975 een lange vorm met één piano. Een terugkerend patroon kan een nieuwe richting openen. Je hoeft niet voortdurend te begrijpen waar het stuk heen gaat: luister naar de momenten waarop een figuur verschuift, versnelt of oplost. ECM beschrijft het album als de opname van een geïmproviseerd soloconcert.

Daft Punk werkt op Alive 2007 met een heel ander materiaal, maar ook daar zijn vorm en herhaling essentieel. Fragmenten van tracks raken met elkaar verweven. Je herkent iets en hoort tegelijk hoe het in een nieuwe combinatie verandert. Een livealbum kan dus ook de beste plek zijn om te ontdekken hoe elektronische muziek opnieuw wordt samengesteld.

PEARL JAM: VAN DE TOUR NAAR JE PLATENKAST.

Live On Two Legs verscheen oorspronkelijk in 1998. Het bundelt opnamen uit de Amerikaanse zomertour van dat jaar, in plaats van één volledig concert. De officiële albumpagina geeft de oorspronkelijke uitgave en nummers. Luister naar het verschil tussen het voortstuwende Corduroy en de ruimte die Black krijgt.

Bij SJELF vind je de Record Store Day 2022-editie op twee transparante lp’s. Op de productpagina staan de actuele beschikbaarheid en de details van die persing. Voor onze indeling blijft dit een album uit de jaren negentig: de heruitgave verandert het oorspronkelijke albumjaar niet.

WELK LIVEALBUM KIES JE OM MEE TE BEGINNEN?

Begin met een artiest waarvan je een studioalbum kent. Kies Nirvana voor de spanning van een kleine bezetting, Talking Heads voor ritme en samenspel, Pearl Jam voor de wisseling tussen kracht en melodie, of Donny Hathaway voor de verbinding met een zaal. Voor een lange instrumentale luisterbeurt is Keith Jarrett een andere ingang.

Vinyl klinkt niet automatisch beter dan een andere drager. De opname, mix, mastering, persing en je installatie spelen allemaal mee. De waarde van een livealbum op lp zit ook in de gekozen albumvolgorde, het artwork en de aandacht die je aan een kant geeft. Controleer bij een heruitgave welke versie je voor je hebt: een uitgebreid album kan op meer platen staan en een andere concertvolgorde volgen.

ONE THING TO LISTEN FOR.

Volg één overgang tussen twee nummers. Laat de stilte, het applaus en het aftellen staan. Merk op of de sfeer wordt vastgehouden of bewust verandert. Daar hoor je vaak hoe een optreden als geheel werkt, voorbij het ene nummer waarvoor je de plaat aanvankelijk opzette.