BLUE. (Joni Mitchell)

Een paar snel aangeslagen snaren, dan die stem. All I Want begint met beweging: de muziek lijkt al onderweg voordat je goed bent gaan zitten. Joni Mitchell zingt over verlangen, maar rust ligt nergens klaar. Een melodie kan omhoogschieten terwijl de gedachte eronder alweer van richting verandert. Zo opent Blue: met iemand die nabijheid zoekt en tegelijk ruimte nodig heeft. Dat dubbele gevoel houdt tien nummers lang stand.

Wil je de stem en de open arrangementen zelf horen? Bekijk Blue van Joni Mitchell op vinyl bij SJELF.

De titel nodigt uit om dit een verdrietige plaat te noemen. Er zit veel verdriet in, zeker. Maar ook plezier, nieuwsgierigheid, verlangen naar een andere stad en de warmte van een ontmoeting die niet hoeft te duren om iets te betekenen. Juist die wisselingen geven het album zijn gewicht. Wie alleen de melancholie verwacht, mist hoe levendig Mitchell haar ervaringen vormgeeft. Er wordt gereisd, gedanst, getwijfeld en soms bijna achteloos iets pijnlijks gezegd.

VER VAN HUIS.

Toen Blue op 22 juni 1971 verscheen, was Mitchell toe aan haar vierde album. Met eerdere songs had ze al een eigen publiek bereikt. Toch bracht het jaar ervoor geen rustig vervolg op dat succes. Na het einde van haar relatie met Graham Nash vertrok ze in 1970 naar Europa. Onderweg kwam ze terecht in Matala, op Kreta: een plek waar reizigers verbleven in grotten bij het strand en het dagelijkse leven een ander ritme had.

Daar ontmoette ze Cary Raditz, een Amerikaan die in een plaatselijk café werkte. Voor zijn verjaardag schreef ze Carey. In een later interview met Marc Myers vertelde Mitchell hoe ze het nummer op haar dulcimer ontwikkelde, verspreid over verschillende plekken rondom Matala. Het is een concrete oorsprong voor een song die verder reikt dan een vakantiefoto. Er klinkt genegenheid in door, naast het besef dat ze uiteindelijk weer zal vertrekken. Aantrekkingskracht en afscheid zitten dicht bij elkaar.

Dat maakt reizen op Blue zo interessant. Een nieuwe omgeving kan je afleiden, maar neemt je oude gevoelens niet automatisch over. In California krijgt thuiskomen bijna dezelfde aantrekkingskracht als eerder het weggaan. De woorden kijken achterom terwijl de muziek vooruit wil. Je hoeft de plaatsen of personen niet te kennen om dat te herkennen: ergens aankomen en ontdekken dat een deel van jezelf nog steeds ergens anders is.

EEN KLEIN INSTRUMENT, EEN GROTE WERELD.

De dulcimer is wezenlijk voor het karakter van deze plaat. Dit snaarinstrument ligt tijdens het spelen op schoot en geeft de begeleiding een helder, droog en ritmisch geluid. Op All I Want en Carey is dat geen bescheiden achtergrond. De aanslag zet de beweging in gang. De snaren lijken soms een patroon vast te houden waar Mitchell met haar stem vrij omheen kan draaien. Daardoor krijgt zelfs een intieme song een voelbare voorwaartse energie.

De piano opent een andere ruimte. In My Old Man kan een akkoord blijven hangen terwijl een zanglijn zich ontvouwt; in het titelnummer klinkt elke inzet zwaar genoeg om aandacht te vragen. Mitchell gebruikt de ruimte tussen de zinnen. Een hogere noot hoeft niet telkens een hoogtepunt te worden, een zachte passage hoeft niet kalm te zijn. Haar stem kan binnen één gedachte zowel vertrouwen als twijfel laten horen. Die beweeglijkheid voorkomt dat het kleine instrumentarium ooit statisch wordt.

Daarom is Blue ook muzikaal veel rijker dan het beeld van een eenvoudig gezongen dagboek suggereert. Let op hoe lang een zin duurt voordat hij eindelijk landt. Hoe de begeleiding onder een vertrouwde melodie kan verschuiven. Hoe een herhaling een ander gevoel krijgt door een kleine verandering in de stem. De songs geven je genoeg herkenning om mee te bewegen, maar blijven net te onvoorspelbaar om op de automatische piloot te beluisteren.

WIE ER MEE DE KAMER IN MOCHT.

De opnamen vonden plaats in A&M Studios in Hollywood, met Henry Lewy achter de techniek. Mitchell bepaalde de richting van de productie. De bezetting bleef overzichtelijk, met gerichte bijdragen van andere muzikanten. James Taylor speelt gitaar op onder meer All I Want en A Case of You. Stephen Stills is te horen op Carey; Russ Kunkel verzorgt drums op enkele nummers. Pete Kleinows pedalsteel geeft onder andere California een glijdende, open kleur.

Die gasten veranderen het perspectief van de plaat niet. De songs blijven rond Mitchell draaien. Waar een extra instrument verschijnt, ontstaat soms wat licht of beweging, zonder dat alles ineens dichtslibt. Het verschil tussen een voller nummer en een passage met vrijwel alleen piano en stem wordt daardoor betekenisvol. Je merkt hoe weinig er nodig is om de temperatuur te veranderen. Een ander timbre kan een hele kamer groter laten voelen.

Mitchell beschreef later tegenover onderzoeker en interviewer Daniel Levitin hoe weinig emotionele bescherming ze in deze periode voelde. Dat helpt de intensiteit te begrijpen, maar verklaart niet alles. Openheid alleen maakt nog geen goed album. Hier krijgt die openheid vorm in melodieën, keuzes en een nauwkeurige ordening. De indruk van directheid is verbonden met vakmanschap: iemand weet precies hoe een ervaring in een song kan blijven leven, ook wanneer de gebeurtenis zelf al voorbij is.

GEEN EENDUIDIGE KLEUR.

Little Green vraagt om een andere aandacht dan Carey. De zang is teder, de begeleiding licht, maar onder die zachtheid zit een moeilijk afscheid. Vervolgens brengt Carey lucht en beweging terug. Wanneer daarna het titelnummer verschijnt, wordt de ruimte weer stiller. Dat verloop doet ertoe. De plaat laat haar gevoelens naast elkaar staan, zonder van ieder nummer een nieuw bewijs van hetzelfde verdriet te maken.

Ook This Flight Tonight laat voelen hoe snel afstand kan ontstaan. De gitaar houdt vaart, terwijl de zang terugdenkt aan wat zojuist is achtergelaten. Het vertrek is al een feit; de overtuiging waarmee je vertrok kan alsnog verdwijnen. Tussen de verschillende instrumenten en stemkleuren blijft dat een terugkerende vraag: wanneer betekent onderweg zijn werkelijk dat je verder komt?

In River wordt dat spel met verwachtingen bijzonder scherp. De piano raakt aan Jingle Bells, een melodie die onmiddellijk een seizoen oproept. Maar de song laat weinig plaats voor onbekommerde gezelligheid. Midden in die herkenbare omgeving klinkt het verlangen om te ontsnappen. De vertrouwdheid van het muzikale motief maakt de afstand tot de gevoelens in de zang des te groter. Het is een kerstachtige buitenwereld gezien door iemand die er even niet in past.

A Case of You kiest weer een andere beweging. De stem strekt zich uit, trekt zich terug en houdt een intieme spanning vast. Het nummer wordt vaak benaderd als een raadsel over wie er precies wordt bezongen. Je kunt ook letten op wat de muziek doet: hoe verbondenheid aanwezig blijft wanneer zekerheid ontbreekt. De song hoeft zijn betekenis niet te beperken tot één naam. Hij laat je horen hoe iemand een ander met zich meedraagt.

HET LAATSTE GESPREK.

Ook de hoes brengt je dichtbij. Tim Considines portret, verwerkt in het ontwerp van Gary Burden, toont Mitchell in diepe blauwtinten. Het beeld voelt geconcentreerd en bijna afgesloten van zijn omgeving. Toch blijft de muziek achter die hoes voortdurend in beweging. Blue bereikte nummer vijftien in de Amerikaanse albumlijst en kreeg in 1999 een plaats in de Grammy Hall of Fame. De reputatie groeide door, maar de songs hebben die erkenning nauwelijks nodig om contact te maken.

Het slot is voor The Last Time I Saw Richard. Na alle verplaatsingen eindigt de plaat met piano en een gesprek waarin romantiek tegen teleurstelling aanloopt. Er wordt geen keurig antwoord gegeven op de vraag hoe je moet leven of liefhebben. Het album sluit eerder een deur op een kamer waarin het gesprek nog doorgaat. Dat is een passende laatste beweging voor een plaat die zo vaak balanceert tussen de wens om te blijven en de behoefte om verder te gaan.

Meer over de muzikale wereld achter deze plaat lees je in het artiestverhaal van JONI MITCHELL.