APHEX TWIN.

Richard D. James is componist, programmeur, elektronicaliefhebber en een betrouwbare producent van onbetrouwbare verhalen. Zijn discografie verschijnt onder vele namen, maar als Aphex Twin bouwde hij een wereld waarin ambient, acid, breakbeats, prepared piano en digitale vervorming zonder toestemming naast elkaar bestaan.

CORNWALL WAS FAR FROM THE CENTRE.

James wordt in 1971 geboren in Limerick en groeit op in Cornwall. De geografische afstand tot Londen helpt zijn muziek een eigen vorm te geven. Hij raakt jong gefascineerd door elektronica, computers en de mogelijkheid om apparatuur te veranderen. Geluid is voor hem niet alleen iets dat uit een instrument komt; het is het resultaat van een circuit dat je kunt begrijpen en manipuleren.

De vroege ravecultuur geeft die nieuwsgierigheid een sociale omgeving. Op feesten en in kleine clubs kan functionele dansmuziek tegelijk experimenteel zijn. Een acidlijn hoeft niet ingewikkeld te worden gecomponeerd om psychologisch krachtig te werken. Kleine verschuivingen in filter, timing en resonantie veranderen de volledige ruimte.

Cornwall levert geen vast genre, maar een netwerk van makers, apparatuur en tapes. James’ vroege opnamen circuleren voordat de rest van de wereld weet welke naam erbij hoort. Die afstand wordt onderdeel van de aantrekkingskracht: de muziek lijkt uit een privé-laboratorium te komen en toch onmiddellijk voor een soundsystem gemaakt.

REPHLEX CALLED IT BRAINDANCE.

In 1991 richt James met Grant Wilson-Claridge het label Rephlex op. Het label biedt ruimte aan muziek die tussen bestaande categorieën valt. De term braindance wordt gebruikt als speels alternatief voor labels als intelligent dance music. Het lichaam en het hoofd hoeven niet te kiezen wie er luistert.

Onder namen als AFX, Polygon Window, Caustic Window en later The Tuss verschijnt materiaal dat verschillende kanten van dezelfde nieuwsgierigheid laat horen. Een alias is geen vermomming met een waterdichte identiteit. Het is eerder een tijdelijke werktafel waarop bepaalde ritmes, machines of ideeën kunnen worden uitgeprobeerd.

Daarom is een chronologische Aphex Twin-discografie altijd onvolledig. De ontwikkeling loopt door verschillende namen, labels en formaten. Wie alleen de grote albums volgt, hoort de hoofdlijn; wie de ep’s en pseudoniemen onderzoekt, ontdekt hoeveel zijpaden uiteindelijk terugkeren.

SELECTED AMBIENT WORKS FELT LIKE A MEMORY.

Selected Ambient Works 85–92 uit 1992 klinkt warm, korrelig en direct. De apparatuur laat ruis en imperfectie horen. Melodieën lijken eenvoudig, maar hun emotionele werking is precies. Tracks als Xtal en Tha bewegen zonder een traditionele popstructuur nodig te hebben.

Het woord ambient in de titel vertelt maar een deel van het verhaal. De plaat bevat beats, bas en de logica van de club, alleen zonder de luisteraar voortdurend te commanderen. Ze kan op een dansvloer werken en tegelijk voelen als muziek die vanuit een andere kamer binnenkomt.

Die dubbelheid maakt het album blijvend invloedrijk. Elektronische muziek hoeft niet koud te zijn om technologisch te klinken. Nostalgie hoeft niet naar een werkelijk verleden te verwijzen. James bouwt herinneringen aan plaatsen waar de luisteraar nooit is geweest.

Bij Aphex Twin klinkt technologie niet als de toekomst. Ze klinkt als een herinnering die nog niet heeft plaatsgevonden.

VOLUME II REMOVED THE FLOOR.

Selected Ambient Works Volume II uit 1994 laat de duidelijke dansvloer grotendeels verdwijnen. Veel stukken hebben geen gewone titel, geen vaste beat en nauwelijks een herkenbare melodische ontlading. Klankkleur, herhaling en duur worden de compositie.

De plaat kan rustgevend lijken, maar is zelden volledig comfortabel. Sommige ruimtes voelen verlaten, andere bijna huiselijk, en weer andere dreigend zonder aanwijsbare oorzaak. James behandelt ambient niet als neutrale achtergrond. Hij gebruikt de traagheid om de luisteraar gevoeliger te maken voor kleine veranderingen.

De afbeeldingen in de oorspronkelijke uitgave functioneren als aanwijzingen voor de stukken. Dat past bij een maker die informatie doseert en gedeeltelijk verbergt. De luisteraar moet zelf verbanden leggen. Onzekerheid wordt geen tekort, maar onderdeel van de ervaring.

THE MACHINES STARTED TO STUTTER.

Halverwege de jaren negentig worden de ritmes nerveuzer. Op ...I Care Because You Do staan organische texturen naast steeds grilliger programmering. De hoes toont James’ eigen vervormde glimlach, een beeld dat later uitgroeit tot een herkenbaar onderdeel van zijn werk.

Richard D. James Album uit 1996 is kort, fel en melodisch. Breakbeats lijken uiteen te vallen en zichzelf onmiddellijk opnieuw te monteren. Onder die snelheid liggen harmonieën die soms bijna klassiek of kinderlijk klinken. De botsing maakt beide kanten sterker.

James wordt vaak gekoppeld aan drill ’n’ bass en IDM, maar zulke termen kunnen de humor verbergen. De ritmische overdaad is niet uitsluitend intellectueel. Ze kan absurd, agressief en uitbundig zijn. Complexiteit wordt bij hem geen bewijsstuk; ze is een vorm van spel.

COME TO DADDY TURNED THE FACE INTO A LOGO.

De ep Come to Daddy uit 1997 en de video van Chris Cunningham maken Aphex Twin zichtbaar buiten de elektronische underground. Het titelnummer schreeuwt en dreigt, terwijl kinderen met James’ grijnzende gezicht door een betonnen omgeving rennen. Het beeld is tegelijk horror en parodie op agressieve muziek.

Windowlicker uit 1999 gaat nog verder. De videoclip vervormt de taal van commerciële hiphop- en r&b-video’s tot een groteske film. Muzikaal schuift het nummer tussen verleidelijke details, digitale breuken en ritmes die voortdurend van vorm veranderen.

De glimlach wordt een methode om beroemdheid te saboteren. Waar popsterren hun gezicht gebruiken om nabijheid te creëren, maakt James zijn gezicht reproduceerbaar en ongemakkelijk. De persoon verdwijnt achter een masker dat juist overal aanwezig is.

DRUKQS PUT A PIANO INSIDE THE MACHINE.

Drukqs uit 2001 verdeelt luisteraars door zijn omvang en contrasten. Razendsnelle digitale ritmes staan naast stukken voor prepared piano, waarin het instrument door mechanische ingrepen een broze, percussieve klank krijgt.

Avril 14th is een van zijn bekendste composities geworden, juist omdat zij zo kaal lijkt. Een korte pianomelodie toont dat de emotionele logica van Aphex Twin niet afhankelijk is van ingewikkelde programmering. Dezelfde aandacht voor timing en klank die een breakbeat vormgeeft, bepaalt ook iedere aanslag op de piano.

De plaat voelt minder als een strak statement dan als een archief. Ideeën uit verschillende perioden en technische werkwijzen staan naast elkaar. Dat maakt haar grillig, maar ook onthullend: de tegenstelling tussen machine en instrument blijkt bij James nooit absoluut te zijn geweest.

THE SILENCE FILLED WITH ALIASES.

Na Drukqs verschijnt lange tijd geen nieuw Aphex Twin-album, maar Richard D. James verdwijnt niet. Onder AFX komt de uitgebreide Analord-reeks uit, sterk gericht op analoge acidapparatuur. Als The Tuss verschijnt materiaal dat later door veel luisteraars aan James wordt toegeschreven en uiteindelijk officieel in zijn bredere catalogus wordt opgenomen.

Die periode laat zien hoe sterk naamgeving de ontvangst van muziek beïnvloedt. Een track zonder beroemd logo wordt anders beluisterd. James gebruikt aliassen en twijfel om de aandacht terug naar het geluid te sturen, al voedt juist de onzekerheid ook zijn cultstatus.

Ondertussen groeien online gemeenschappen rond zeldzame uitgaven, apparatuur en vermeende aanwijzingen. De mythe wordt collectief onderhouden. Aphex Twin is niet alleen wat James publiceert, maar ook wat luisteraars proberen te ontcijferen.

SYRO RETURNED WITHOUT LOOKING BACK.

In 2014 kondigt een zeppelin met het Aphex Twin-logo boven Londen nieuw werk aan. Syro is het eerste reguliere studioalbum onder die naam sinds Drukqs. De plaat klinkt gedetailleerd en beweeglijk, maar niet als een poging om de jaren negentig opnieuw te spelen.

De tracktitels verwijzen naar apparatuur en technische processen. Op de hoes wordt zelfs een uitgebreide kostenstructuur gepresenteerd. Toch blijft de muziek warmer dan die informatie doet vermoeden. Machines praten, haperen en dansen alsof ze ieder een eigen karakter hebben.

Syro wint de Grammy voor Best Dance/Electronic Album. Het moment is merkwaardig passend: een artiest die jarenlang de logica van de muziekindustrie ontweek, ontvangt een van haar herkenbaarste prijzen zonder zijn mysterie op te geven.

THE ARCHIVE OPENED ONLINE.

Kort na de terugkeer verschijnt via SoundCloud een grote hoeveelheid oud en onuitgebracht materiaal onder het account user48736353001. De stortvloed verandert het beeld van de catalogus. Bekende albums blijken slechts zorgvuldig gekozen vensters in een veel groter persoonlijk archief.

Latere uitgaven als Cheetah, Collapse en Blackbox Life Recorder 21f / in a room7 F760 tonen opnieuw verschillende snelheden. Soms staat een specifieke machine centraal, soms hypergedetailleerd ritme, soms een melancholische melodie die onder het oppervlak blijft terugkeren.

Live blijft Aphex Twin beeld en geluid ontregelen. Gezichten uit het publiek kunnen in realtime worden vervormd tot varianten van zijn eigen grijns. De oude visuele grap wordt daarmee een systeem: niemand kijkt alleen naar de artiest, want het publiek kan zelf onderdeel van het masker worden.

CONTROL AND ACCIDENT SHARE THE CIRCUIT.

Richard D. James wordt bewonderd om technische beheersing, maar zijn muziek klinkt nooit alsof perfectie het einddoel is. Interessanter is de grens waarop een systeem iets onverwachts doet. Een fout, vervorming of onstabiel ritme kan meer persoonlijkheid hebben dan een volledig glad resultaat.

Zijn invloed loopt door ambient, techno, jungle, glitch, modern klassiek en experimentele pop. Makers namen niet één Aphex Twin-geluid over; ze namen de vrijheid over om gevoel en techniek niet als tegenpolen te behandelen.

De beste manier om te luisteren is daarom niet te proberen ieder geheim op te lossen. Volg één detail: een baslijn, een kleine melodie of een veranderende hi-hat. De chaos blijkt vaak rond een opvallend helder middelpunt te draaien.

Bekijk de artiestpagina van Aphex Twin voor de vinyluitgaven en meer om te ontdekken.

Lees verder in IDM en AMBIENT.